Nation Story
26 ก.ค. 2569 | NATESAIY
การเดินสายโปรโมตภาพยนตร์มหากาพย์ยิ่งใหญ่เรื่อง The Odyssey ของนักแสดงสาวชาวอเมริกันชื่อดัง Zendaya ได้ตกอยู่ในกระแสวิพากษ์วิจารณ์อย่างหนัก เมื่อเครื่องประดับที่เธอสวมใส่เดินพรมแดง ถูกตั้งข้อสังเกตว่าเป็น "สมบัติโบราณที่ถูกปล้นมาจากประเทศคู่สงครามอย่างอิหร่าน" จนนำไปสู่คำถามเชิงวิพากษ์ว่า นี่คือการเชิดชูศิลปะโบราณ หรือเป็นการส่งเสริมการลักลอบค้ามรดกทางวัฒนธรรมในคราบความหรูหรากันแน่?
เหตุการณ์นี้เกิดขึ้นเมื่อวันที่ 5 กรกฎาคม ที่ผ่านมา ในงานโปรโมตภาพยนตร์ The Odyssey ผลงานการกำกับของ Christopher Nolan ณ กรุงลอนดอน ประเทศอังกฤษ ซึ่ง Zendaya ดึงดูดสายตาด้วยชุดสีขาวจาก Jacquemus แบรนด์หรูสัญชาติฝรั่งเศส พร้อมสวมใส่ต่างหูทองคำทรงกลมโบราณอายุ 3,000 ปี
ในเรื่องนี้ Zendaya รับบทเป็น "เทพีอะเธนา" (Athena) หนึ่งใน 12 เทพแห่งโอลิมปัสตามตำนานกรีกโบราณ ซึ่งเป็นเทพีแห่งสติปัญญา ยุทธศาสตร์การสงคราม กฎหมาย และงานหัตถกรรม
ผู้เชี่ยวชาญชี้ว่า ต่างหูคู่นี้น่าจะมีอายุย้อนไปถึงช่วงสหัสวรรษแรกก่อนคริสตกาล และเชื่อว่าเป็นส่วนหนึ่งของ "ขุมทรัพย์ซีวิเยห์" (Ziwiyeh hoard) กลุ่มโบราณวัตถุล้ำค่าทั้งทองคำ เงิน สำริด และงาช้าง ที่ถูกค้นพบในปี พ.ศ. 2490 (ค.ศ. 1947) ใกล้กับหมู่บ้าน Ziwiyeh ทางภาคตะวันตกเฉียงเหนือของอิหร่าน หลังจากคนเลี้ยงสัตว์บังเอิญพบในระหว่างการขุดหน้าดิน
งานวิจัยในปี 2015 ระบุว่า ชิ้นส่วนที่หลงเหลืออยู่ถูกลักลอบนำออกจากอิหร่านในช่วงทศวรรษ 1960 และนำไปขายในตลาดค้าวัตถุโบราณ จนกระจัดกระจายไปตามพิพิธภัณฑ์และคอลเลกชันส่วนตัวทั่วโลก
ต่อมาต่างหูคู่นี้ถูกนำมาประกอบใหม่โดยประดับเพชรและทองคำ 18 กะรัต โดย Glenn Spiro ช่างอัญมณีจากลอนดอน ในฐานะส่วนหนึ่งของคอลเลกชัน "Materials of the Old World" ซึ่ง Spiro เคยให้สัมภาษณ์กับนิตยสาร Galerie ในปี 2025 ไว้ว่า "คุณสามารถสวมใส่เครื่องประดับที่มีอายุเก่าแก่หลายพันปีไว้ที่คอ แต่ยังคงดูทันสมัยและเก๋ไก๋ได้ในเวลาเดียวกัน"
ปัจจุบันต่างหูคู่นี้เป็นกรรมสิทธิ์ของ "Barron London" ซึ่งเป็นทั้งแกลเลอรีและผู้สะสมงานศิลปะในย่านเมย์แฟร์ แล้วทำไมประเด็นนี้ถึงกลายเป็นดราม่าไฟลามทุ่ง?
ชนวนกระแสวิพากษ์วิจารณ์เกิดขึ้นอย่างรวดเร็ว เมื่อผู้เชี่ยวชาญและผู้ใช้งานโซเชียลมีเดียออกมาตั้งข้อสงสัยถึงที่มาของเครื่องประดับชิ้นนี้
▪️ "Dr. Z the Archaeologist" ครีเอเตอร์บน Instagram ที่มีผู้ติดตามราว 43,000 คน เป็นกลุ่มแรกๆ ที่ออกมาเตือนว่า "การใช้โบราณวัตถุจากตลาดมืดเป็นเรื่องที่แย่มาก ในฐานะนักโบราณคดี หวังว่าเหล่าคนดังและสไตลิสต์จะหลีกเลี่ยงการส่งเสริมแนวคิดแบบอาณานิคมนิยมยุคใหม่ในอนาคต" Dr. Z วิจารณ์การเลือกสวมใส่ครั้งนี้ว่าเป็นเรื่อง "น่ารังเกียจ" โดยชี้ว่า ไม่ใช่การเชิดชูศิลปะ แต่มองมรดกทางวัฒนธรรมเป็นเพียง "การแสดงออกถึงชนชั้น" และเป็นการ "หลงใหลคลั่งไคล้อดีตจนเกินพอดี" พร้อมทิ้งประโยคเจ็บแสบว่า "เครื่องประดับเหล่านี้มีแนวโน้มสูงที่จะถูกลักลอบนำออกมาจากอิหร่าน แต่กลับมาประดับอยู่บนหูของนักแสดงสาวชาวอเมริกัน ที่มาจากประเทศที่เพิ่งจะทิ้งระเบิดใส่อิหร่านไปหมาดๆ"
▪️ Dr. Carla Ionescu นักประวัติศาสตร์โบราณ แสดงความเห็นผ่าน Substack ว่า ไม่เคยคิดว่าจะเห็นใครสวมวัตถุโบราณจริงเดินพรมแดง เพราะกฎพื้นฐานของการชมพิพิธภัณฑ์คือ "ห้ามสัมผัสสิ่งของใดๆ" พร้อมระบุว่า "ถ้าฉันเป็น Zendaya ฉันคงไม่นำโบราณวัตถุมาสวมใส่หากไม่ทราบที่มาและเจตนาเดิม... ฉันคงอยากรู้ประวัติความเป็นมา สถานที่ค้นพบ และที่สำคัญคือ อยากรู้ว่าเดิมทีมันเคยถูกวางไว้ในศาสนสถานเพื่อเป็นเครื่องบูชาเทพเจ้า ถูกฝังเคียงข้างศพผู้ล่วงลับ หรือถูกซ่อนเร้นไว้ในช่วงเวลาสงครามหรือไม่"
▪️ ชาวเน็ตบนโซเชียลมีเดีย ยังได้เปรียบเทียบเหตุการณ์นี้กับดรามา Met Gala ปี2022 ที่ Kim Kardashian สวมชุดจริงของ Marilyn Monroe จนชุดได้รับความเสียหาย โดยเสนอว่าควรใช้ "ของจำลอง" แทนการนำของจริงมาสวมใส่
ขณะที่ทาง Barron London ได้ออกแถลงการณ์ชี้แจงว่า ต่างหูได้รับการดูแลอย่างมีความรับผิดชอบ ยึดตามประวัติที่มีการบันทึกไว้และปฏิบัติตามข้อกำหนดทางกฎหมายทั้งหมด โดยการให้ยืมไม่ได้มีวัตถุประสงค์เพื่อการค้า แต่มีเป้าหมายเพื่อ "เชิดชูฝีมืออันยอดเยี่ยมของช่างทองชาวอิหร่านโบราณ"
แต่เรื่องนี้ไม่ได้จบลงแค่ต่างหูคู่เดียว...
เรื่องราวนี้สะท้อนภาพจริงที่ว่า "มรดกทางวัฒนธรรมของอิหร่านมีอยู่ทุกหนทุกแห่ง ยกเว้นในประเทศตัวเอง" โดยโบราณวัตถุเปอร์เซียถูกเก็บไว้ในพิพิธภัณฑ์ตะวันตกและคอลเลกชันส่วนตัวมากกว่ามรดกพลัดถิ่นของชาติอื่น
▪️ พิพิธภัณฑ์ลูฟร์ (The Louvre): เก็บรักษาวัตถุโบราณจากการขุดค้นภายใต้สัมปทานที่ราชสำนักเปอร์เซียสมัยราชวงศ์กาจาร์ (Qajar court) มอบให้แก่นักโบราณคดีฝรั่งเศสในศตวรรษที่ 19 ซึ่งรวมถึงชิ้นส่วนสำคัญจากยุค Persepolis และ Achaemenid
▪️ พิพิธภัณฑ์อื่นๆ: พิพิธภัณฑ์ศิลปะเมโทรโพลิแทน (The Met), บริติชมิวเซียม (British Museum) รวมถึงคอลเลกชันในเยอรมนี ออสเตรีย และออสเตรเลีย ต่างเก็บรักษาวัตถุโบราณอิหร่านที่มีที่มาคลุมเครือ
▪️ สถาบันตะวันออกศึกษา มหาวิทยาลัยชิคาโก: เคยเก็บรักษาแผ่นจารึกอักษรลิ่ม (cuneiform tablets) หลายพันแผ่นจากยุค Persepolis ไว้นานกว่า 8 ทศวรรษ
แม้ความพยายามทวงคืนของอิหร่านจะเจอข้อจำกัด แต่ก็มีผลลัพธ์ที่เป็นรูปธรรม เช่น ในปี พ.ศ. 2562 (ค.ศ. 2019) สามารถทวงคืนแผ่นจารึกเปอร์เซโพลิสเกือบ 1,800 แผ่นกลับเตหะรานได้สำเร็จ หลังต่อสู้ทางกฎหมายนานหลายปี ต่อมาอีก 3 ปี ในปี 2022 ชุดอิฐเคลือบโบราณอายุ 3,000 ปี ที่ถูกปล้นไปช่วงสงครามอิหร่าน-อิรัก และถูกขายผ่านช่องทางส่วนตัวไปซ่อนในตู้นิรภัยธนาคารสวิตเซอร์แลนด์ ก็ได้รับการส่งคืนแก่พิพิธภัณฑ์แห่งชาติเตหะราน หลังตำรวจสวิตเซอร์แลนด์เข้ายึดและผ่านข้อพิพาทอันยาวนานกับเจ้าของส่วนตัว รวมถึงยังมีการส่งคืนโบราณวัตถุจากเวียนนาอีกด้วย
ปัจจุบัน อิหร่านยังคงมีคณะทำงานด้านการส่งคืนวัตถุโบราณอย่างแข็งขัน มีการหารือร่วมกับสหรัฐฯ และออสเตรเลียอย่างต่อเนื่อง แม้ความสัมพันธ์ทางการทูตอย่างเป็นทางการระหว่างสหรัฐฯ กับอิหร่านในปัจจุบัน จะทำให้ช่องทางทูตทำงานได้ไม่เต็มที่ก็ตาม ส่วนต่างหูโบราณที่ Zendaya สวมใส่ล่าสุดนั้น ทางการอิหร่านยังไม่ได้ออกมาอ้างสิทธิ์อย่างเป็นทางการ
เคสนี้จึงเป็นยิ่งกว่าดราม่าคนดัง แต่มันคือการตั้งคำถามสำคัญต่อวงการแฟชั่นระดับโลก ว่าโบราณวัตถุที่มีประวัติศาสตร์และความบอบช้ำจากสงคราม ควรถูกมองเป็นเพียง "เครื่องประดับหรู" สำหรับเดินพรมแดง หรือควรถูกเคารพในฐานะ "มรดกทางศักดิ์ศรี" ของชนชาติที่รอคอยการกลับบ้าน?
