วิเคราะห์ UNCLOS ยกแรก! ศึก "ไทย-กัมพูชา" ใครได้ใครเสีย?

16 กันยายน 2569 การประชุมกระบวนการประนอมภาคบังคับภายใต้ UNCLOS ระหว่างไทยและกัมพูชา ยกแรก ณ ประเทศสิงคโปร์ (14–15 กันยายน 2569) ผ่านพ้นไปแล้ว หลังไทยประกาศยกเลิก MOU 44 ฝ่ายเดียว ดร.ปณิธาน วัฒนายากร ผู้เชี่ยวชาญด้านความมั่นคงและการต่างประเทศ ได้ร่วมวิเคราะห์ผ่านรายการ "เจาะลึกทั่วไทย Inside Thailand" ทางเนชั่นทีวี ถึงทิศทาง ใครได้-ใครเสีย และจุดยืนยุทธศาสตร์ของทั้งสองประเทศ

 

โดยการประชุมครั้งนี้เกิดขึ้นหลังจากที่ประเทศไทยประกาศยกเลิก MOU 44 ฝ่ายเดียว แต่เดิม MOU 44 เป็นกรอบแนวทางเจรจาพื้นที่ทับซ้อนทางทะเลในอ่าวไทยที่คุยมากว่า 10–20 ปี แต่ไม่จบ

เมื่อยกเลิก จึงเปลี่ยนมาใช้กติการะหว่างประเทศภายใต้ UNCLOS (อนุสัญญาสหประชาชาติว่าด้วยกฎหมายทะเล) ผ่านกลไก คณะกรรมาธิการประนอมภาคบังคับ ซึ่งประกอบด้วยตัวแทนไทย กัมพูชา และประธานคนกลาง โดยฝ่ายไทยมี "สีหศักดิ์ พวงเกตุแก้ว" รองนายกรัฐมนตรีเป็นหัวหน้าคณะ และฝ่ายกัมพูชามี นายปรัก สุคน รัฐมนตรีต่างประเทศเป็นหัวหน้าคณะ

เกี่ยวกับเรื่องนี้ ดร.ปณิธาน วัฒนายากร ผู้เชี่ยวชาญด้านความมั่นคงและการต่างประเทศ กล่าวว่า หากพิจารณาจากท่าทีของทั้งสองฝ่าย ถือว่ายังไม่มีใครได้เปรียบหรือเสียเปรียบมากนัก ในขั้นตอนการแถลงเปิดกระบวนการประนอม แต่ละฝ่ายต่างตั้งหลักโดยนำเสนอข้อมูลเชิงประวัติศาสตร์ เหตุผล และที่มาว่าทำไมต้องเข้าสู่กระบวนการของศาลอนุญาโตตุลาการระหว่างประเทศ (ศาลถาวร PCA - Permanent Court of Arbitration) ณ สำนักงานสิงคโปร์

กระบวนการนี้เกิดขึ้นหลังจากไทยยกเลิก MOU 44 เมื่อเดือนพฤษภาคม จากนั้นกัมพูชาจึงขอให้ศาล PCA เข้ามาช่วยไกล่เกลี่ย และมีการแต่งตั้งคณะกรรมการประนอมรวม 5 คน

การประชุมครั้งนี้เป็นการเปิดประเด็น ยื่นเอกสารและแผนที่ พร้อมกำหนดขั้นตอนหลังจากนี้ ซึ่งยังเหลืออีกหลายขั้นตอนตลอดหลายเดือนข้างหน้า ทั้งการตรวจสอบเอกสาร การลงพื้นที่ และการเรียกประชุมแต่ละประเทศ ก่อนส่งข้อเสนอแนะ

ดร.ปณิธาน กล่าวอีกว่า จุดยืนฝั่งไทย ชัดเจนว่าจะไม่นำเรื่อง "เกาะกูด" เข้าไปเกี่ยวข้อง และต้องการให้มีการ ลากเส้นเขตแดนให้ชัดเจนก่อน แล้วจึงค่อยเจรจาเรื่องการแบ่งปันผลประโยชน์ในพื้นที่พัฒนาพิเศษ

ในขณะที่ จุดยืนฝั่งกัมพูชา ยึดหลักการตามกรณีข้อพิพาทระหว่างติมอร์กับออสเตรเลีย คือเน้นการร่วมมือพัฒนาพื้นที่ไปพร้อมกัน ไม่ต้องการลากเส้นเขตแดนอย่างเดียว และเน้นย้ำกฎหมายทางทะเล จึงเป็น 2 มุมมองที่แตกต่างกัน

ทั้งนี้ บางฝ่ายก็เป็นกังวลว่าจุดยืนของไทยอาจมีความแข็งกร้าว ในประเด็นการลากเส้นเขตแดนให้ชัดเจนก่อน ในขณะที่กัมพูชา มีท่าทียืดหยุ่นตามแนวทางกรณี "ติมอร์-ออสเตรเลีย" ซึ่งกัมพูชาระบุว่า เขาศึกษาเรื่องนี้เป็นอย่างดี เรื่องนี้หลายฝ่ายจึงยังไม่สามารถสรุปได้ เพราะกระบวนการนี้ซับซ้อนมาก เป็นเรื่องใหม่

ความขัดแย้งทางยุทธศาสตร์ "ลากเส้นเขตแดนก่อน" VS "แบ่งผลประโยชน์ก่อน"

ถามว่าจะหาข้อสรุปได้อย่างไร? ในเมื่อไทยยืนยันให้เคลียร์เรื่องลากเส้นเขตแดนให้จบก่อน จึงค่อยคุยเรื่องแก๊สและน้ำมัน แต่กัมพูชากลับข้ามไปเน้นประเด็นการแบ่งปันผลประโยชน์ทางเศรษฐกิจทันที

ดร.ปณิธาน กล่าวว่า นั่นเป็นเพียงจุดยืนที่ไทยแสดงออกไป แต่การตัดสินใจจะขึ้นอยู่กับคณะกรรมการประนอม
 ซึ่งจุดแข็งของคณะกรรมการคือ การนำทั้งเรื่องเขตแดนและเรื่องผลประโยชน์มารวมกันเป็นแพ็กเกจ (comprehensive package) เพื่อผ่อนคลายท่าทีที่แข็งตึงของทั้งสองประเทศ

แม้ไทยจะต้องการให้ลากเส้นเขตแดนก่อน แต่นั่นทำได้ยาก เพราะต่างฝ่ายต่างมีหลักฐานทางกฎหมายที่แตกต่างกันมาก คณะกรรมการประนอม ไม่มีอำนาจลากเส้นเขตแดน อาจยื่นข้อเสนอใหม่เพื่อจูงใจให้ไทยลดการอ้างกรรมสิทธิ์ลง แล้วไปเพิ่มสิทธิในการพัฒนาพื้นที่ร่วมกันแทน เหมือนเช่นกรณีออสเตรเลีย

การลากเส้นเขตแดนให้จบก่อนไปคุยเรื่องผลประโยชน์ มีความได้เปรียบเสียเปรียบอย่างไร?

ดร.ปณิธาน ระบุว่า หากไทยสามารถลากเส้นเขตแดนได้สำเร็จก่อน ไทยจะได้เปรียบอย่างมาก เพราะได้พื้นที่เขตเศรษฐกิจจำเพาะทางทะเลมากขึ้น โดยยึดแนวเกาะกูดตามประกาศปี 2516 และปฏิเสธไม่ยอมรับเส้นไหล่ทวีปของกัมพูชาปี 2515

คณะกรรมการประนอมภาคบังคับภายใต้ UNCLOS จะมีอิสระในการหาทางออกใหม่ได้จริงหรือ ในเมื่อตัวแทนแต่ละประเทศต้องรับนโยบายจากรัฐบาลตนเอง

ดร.ปณิธาน กล่าวว่า คณะกรรมการ (จากเยอรมนี แอฟริกาใต้ เดนมาร์ก ฝรั่งเศส และประธานจากออสเตรเลีย) ต้องยึดหลักกฎหมายระหว่างประเทศเป็นหลัก แม้หลักฐานบางอย่างอาจเอนเอียงไปทางฝรั่งเศส ซึ่งเป็นอดีตเจ้าอาณานิคม แต่กฎหมาย UNCLOS มาตรา 121 เรื่องเกาะกูดก็ทำให้ไทยได้เปรียบ หากไทยยืนยันลากเส้นตามข้อตกลง UNCLOS จากเกาะกูดขึ้นไป

ประเมินบทบาทและการแสดงถ้อยแถลงของตัวแทนฝ่ายไทย

กรณีท่าน "สีหศักดิ์" ได้กล่าวถ้อยแถลงดุดัน โดยรื้อฟื้นประเด็นอดีตนายกฯ สมเด็จฮุน เซน แอบอัดคลิปเสียงสนทนากับนายกฯ แพทองธาร แล้วนำมาเปิดเผย ซึ่งเป็นการผิดมารยาทและกติการะหว่างประเทศ การแสดงท่าทีแข็งกร้าวเช่นนี้ส่งผลอย่างไรหรือไม่?

ดร.ปณิธาน กล่าวว่า เป็นการแสดงความไม่พอใจของไทยในฐานะผู้เสียหาย และตอบสนองต่อความรู้สึกของประชาชนคนไทยจำนวนมาก แต่ในทางการทูตรอบนี้ เราก็มีท่าทีที่ไม่เป็นมิตรเท่าไร คณะกรรมการประนอมรับทราบแต่อาจกังวล และต้องทำงานหนักขึ้น เนื่องจากมองว่าจุดยืนไทยมีความเข้มข้น แข็งกร้าว 

"บทบาทดังกล่าวเป็นการเน้นตอบสนองการเมืองภายในประเทศเป็นหลัก"

ดร.ปณิธาน กล่าวอีกว่า การทำงานหลังจากนี้คงยากขึ้น และต้องละเอียดมากขึ้น เมื่อวานนี้ (15 ก.ย.69) กัมพูชาวางบทบาทนุ่มนวลกว่า เน้นกฎหมายระหว่างประเทศ เน้นประวัติศาสตร์ นำเสนอว่าเป็นประเทศเล็กที่เคยได้รับผลกระทบจากประวัติศาสตร์ เป็นผู้ถูกกระทำ เปิดทางให้คณะกรรมการเสนอทางออกทางเศรษฐกิจร่วมกัน

อย่างไรก็ตาม กระบวนการนี้ มีระยะเวลาไกล่เกลี่ย 1 ปี แม้ข้อเสนอของคณะกรรมการจะไม่มีผลผูกพันบังคับให้ต้องปฏิบัติตาม แต่ก็เป็นกรอบบังคับให้ทั้งสองฝ่ายต้องเปิดเผยฐานความคิดและวิธีต่อสู้

อาจารย์เห็นด้วยกับบทบาทความแข็งกร้าว รวมถึงการย้อนอดีตเรื่องคลิปเสียงของท่านทูต "สีหศักดิ์" หรือไม่?

ดร.ปณิธาน บอกว่า ส่วนตัวไม่ค่อยเห็นด้วย แต่เข้าใจและเห็นใจท่านเป็นอย่างยิ่ง เพราะต้องทำหน้าที่ตามบทบาทการเมืองของไทยที่ต้องนำเสนอความรู้สึกของคนไทย แต่เวทีนี้อาจไม่ใช่เวทีที่เหมาะสมที่สุด เวทีนี้เป็นเวทีประนอมหาทางออกร่วมกัน ควรจะมีท่าทีที่เปิดกว้างมากกว่านี้  สิ่งที่ไทยพยายามเสนอเรื่องอยากให้กลับไปเจรจาแบบทวิภาคี จึงถูกกลบไปหมดด้วยท่าทีที่แข็งกร้าว

ในเวทีระหว่างประเทศ หลายฝ่ายอาจกังวลแทน แต่คนไทยคงจะให้กำลังใจท่านมากขึ้น ถือเป็น 2 เวทีที่ทับซ้อนกันอยู่ ซึ่งต่อไปเราคงต้องปรับบทบาทให้เหมาะสมกับเวทีประนอมมากขึ้น