“ตอนแรกเราก็ต้องเจรจาก่อนใช่ไหม 4 ฝ่าย ก็คือ จีน, ไทย, เมียนมา แล้วก็กลุ่มรัฐฉาน คุยกัน มีการไป Audit ร่วมกัน มีการให้ข้อเสนอแล้วต้องทำอย่างนี้ๆ แต่ถ้าสุดท้ายไม่ได้ผล ก็ต้องใช้มาตรการกดดันทางการค้า ก็คือไม่รับซื้อแร่จากเหมืองเถื่อน ไม่ขายเคมีทำเหมืองให้กับเหมืองเถื่อน” ดร.สนธิ คชวัฒน์ กล่าว
อย่างไรก็ตาม ในระหว่างที่เป็นการป้องกันตัวเราเอง ถ้าเกิดว่าเขายังปล่อยมาอยู่ ยังเกินมาตรฐานอยู่ เราต้องป้องกันตัวเราระหว่างทาง “กลางน้ำ” ก็คือทำฝายดักตะกอน ซึ่งมันก็ยังมีหลุดรอดเข้ามาแน่นอน เพราะว่าพวกสารหนูมีทั้งตกตะกอนและละลายน้ำ ก็ยังหลุดรอดเข้ามา แต่ว่ายังดีกว่าที่เราไม่ป้องกันอะไรเลย
นอกจากนี้ ดร.สนธิ คชวัฒน์ มองว่าตอนนี้แต่ละกระทรวงก็ทำงานแยกกันไปคนละกระทรวง กรมควบคุมมลพิษก็ไปตรวจน้ำ กรมประมงก็ไปตรวจปลา กระทรวงสาธารณสุขก็ไปตรวจสุขภาพอนามัย การประปาก็ทำน้ำประปา มันแยกส่วนกัน ข้อมูลไม่เป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน
ทำไมกรมควบคุมมลพิษบอกว่า สารหนูในน้ำเกิน 28 เท่า แต่ล่าสุดการประปาบอกว่าไม่เป็นไร ประปาดื่มได้ มันไม่ค่อยเป็นทางเดียวกัน ทางจีนก็ถามว่า ที่หน่วยงานตรวจสอบนั้นถูกต้องหรือเปล่า ใช้อะไรตรวจ แล้วทำยังไง จากนั้น ทางจีนจึงได้เสนอตั้งแล็บร่วมกันที่แม่ฟ้าหลวง
ดังนั้น เพื่อให้ปัญหานี้ได้รับการแก้ไข และฟื้นฟูโดยเร็ว ตนเสนอให้นายกรัฐมนตรีใช้มาตรา 9 ตาม พ.ร.บ. สิ่งแวดล้อม 2535 ประกาศเป็นพื้นที่ฉุกเฉินทางด้านสิ่งแวดล้อม แล้วใช้งบกลางลงมา จากนั้นไปบูรณาการทุกภาคส่วน ทุกกระทรวง ทบวง กรม มาสั่งการหมด ให้ทำงานร่วมกัน ข้อมูลต้องเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน แล้วต้องเอาตัวเลขมาโชว์เลยว่าน้ำกินได้หรือไม่ได้
อย่างหลายวันที่ผ่านมา เราได้เห็นบุคคลระดับรัฐมนตรีลงพื้นที่แถวๆ เชียงราย ไปกวักน้ำประปาขึ้นมาล้างหน้ามั่ง ไปดื่มน้ำ ไปรองน้ำประปามาชิมให้ดูกันบ้าง
ซึ่ง ดร.สนธิ มองว่าเป็นบทบาทของนักการเมือง แต่มองว่าถ้าประชาชนบอกว่าเขาไม่เชื่อ เอาตัวเลขมาโชว์ดีกว่า ว่าตรวจวัดได้เท่าไร ในน้ำดิบมีตัวเลขเท่าไร น้ำดื่มมีตัวเลขเท่าไร เกินมาตรฐานหรือเปล่า และอย่างที่ รมต.ดื่มน้ำโชว์ ท่านเอาน้ำประปาไปผ่านระบบ Reverse Osmosis (RO) ที่รถของท่าน อย่างนี้มันก็ดื่มได้อยู่แล้ว ถ้านำน้ำ Reverse Osmosis มาก็กินได้อยู่แล้ว แต่ประชาชน น้ำประปาชุมชนไม่ได้มีระบบนี้อยู่
“ตอนนี้เกินเยียวยาจริงๆ ก็คือผมมองว่ามันเป็นจุดวิกฤตแล้ว และมันไม่ได้เกิดมาแค่นี้ มันเกิดตั้งแต่เมื่อ 2 ปี 3 ปีที่แล้วด้วยซ้ำไป ตั้งแต่น้ำท่วม น้ำหลากเข้ามา แล้วตอนนี้ข้อมูลก็ชัดเจน ตรวจในน้ำเกินมาตรฐาน 28 เท่า ในห่วงโซ่อาหาร แล้วก็ในเลือดของประชาชน ในปัสสาวะ พบมีสารหนูอยู่ในเลือดประมาณ 70 กว่าคน ที่กระทรวงไปตรวจ แต่จริงๆ อยากให้ท่านตรวจมากกว่านี้ นี่ท่านตรวจเฉพาะบางส่วนแค่นั้นเอง แล้วมันก็กระจายไปท้องไร่ท้องนา เข้าห่วงโซ่อาหาร” ดร.สนธิ คชวัฒน์ นักวิชาการด้านสิ่งแวดล้อมและสุขภาพ กล่าว
เพราะฉะนั้น เรื่องผลการตรวจสอบสำคัญ ตรงไหนปนเปื้อนก็ต้องฟื้นฟู ไปจัดการ ไปเคลียร์ น้ำประปาถ้าแม่สายทำไม่ได้ อาจจะต้องย้ายแหล่งน้ำไหม เอาแม่น้ำลาวไหม อย่างที่บอก ต้องทำงานให้เป็นระบบ บูรณาการ แล้วลงไปประกาศเป็นเหตุฉุกเฉินทางสิ่งแวดล้อม โดยไม่ต้องเป็นเขตควบคุมมลพิษ เชื่อว่า 3–4 เดือนจบ ถ้าทำอย่างนี้ได้