เปิด 4 คุณสมบัติ "ประธานสภาที่ดี" เทียบฟอร์ม "ประธานโสภณ"

14 พฤศจิกายน 2569 ท่ามกลางกระแสวิพากษ์วิจารณ์อย่างหนัก ต่อบทบาทการทำหน้าที่ของ ประธานโสภณ ซารัมย์ ในการควบคุมการประชุมสภาผู้แทนราษฎร จากรวบรวมหลักเกณฑ์สากลตามระบบรัฐสภาเวสมินสเตอร์และประเพณีการเมืองไทย เพื่อเปิด 4 คุณสมบัติสำคัญของ ประธานสภาที่ดี ตั้งแต่วินัยความเป็นกลางทางการเมือง ความแม่นยำใน ข้อบังคับการประชุมสภา โดยเฉพาะปมสิทธิการประท้วงตามข้อ 71 ไปจนถึงศิลปะการคุมเกมและการพิทักษ์ศักดิ์ศรีฝ่ายนิติบัญญัติ

 

อีกพื้นที่ร้อนทางการเมือง คงหนีไม่พ้นที่รัฐสภา สภาผู้แทนราษฎร ที่ถูกแซวว่า เป็นสาขาย่อยของรัฐบาล กับภาพการทำหน้าที่สกัดกั้น-โต้กลับ เกมจากฝ่ายค้านในสภา โดยขุมกำลังจาก สส.ฝั่งรัฐบาล โดยเฉพาะบุคคลคนนี้ที่คอการเมืองบ้านเรา ณ เวลานี้ ถกเถียงกันอย่างมาก ในบทบาทและการทำหน้าที่ของ “ประธานโสภณ” นายโสภณ ซารัมย์ ที่บางส่วนก็ชมว่า ทำหน้าที่ดีแล้ว ควบคุมการประชุมอยู่หมัด กล้าจัดระเบียบ กล้าชนกับพรรคคนรุ่นใหม่ฝีปากกล้า แถมบางรายมีท่าทีก้าวร้าว

 

แต่ก็มีหลายเสียงเหมือนกันที่มองว่า “ประธานโสภณ” มีจุดอ่อน และควบคุมการประชุมได้ไม่ดี ทำให้การประชุมสภาค่อนข้างมีปัญหา บางคนใช้คำแรงว่า “เละเทะ” เลยด้วยซ้ำ

 

เรื่องแบบนี้จะสรุปว่าการทำหน้าที่ของประธานโสภณดีหรือไม่ คงจะตัดสินคงยาก แต่จากค้นข้อมูลเกี่ยวกับ “ประธานสภาที่ดี” โดยอ้างอิงจากประเพณีการเมืองการปกครองไทย และการปกครองประชาธิปไตยแบบมีรัฐสภา ในระบบเวสต์มินสเตอร์ ซึ่งยึดตามแบบของสหราชอาณาจักร ที่เป็นต้นแบบของประชาธิปไตยระบบรัฐสภา ผู้ดำรงตำแหน่งประธานสภา ต้องมีคุณสมบัติอย่างน้อย 4 อย่างนี้ ซึ่งสำคัญอย่างยิ่ง

 

1. ความเป็นกลางทางการเมือง

 

• รัฐธรรมนูญไทยห้ามไม่ให้ประธานสภาเป็นกรรมการบริหาร หรือมีตำแหน่งในพรรคการเมือง

• แต่ในทางปฏิบัติ ประธานสภาของไทยยังเป็น สส. สังกัดพรรคการเมืองอยู่ จึงอาจมีความเอนเอียงทั้งด้วยความตั้งใจและไม่ได้ตั้งใจ

• แต่ในต่างประเทศ เช่น อังกฤษ ผู้ดำรงตำแหน่งประธานสภาต้องลาออกจากสมาชิกพรรคการเมือง

• ในอังกฤษ หรือหลาย ๆ ประเทศในยุโรป ประธานสภาจะตัดขาดจากพรรคการเมืองอย่างสิ้นเชิง นอกจากลาออกจากพรรคแล้ว ยังงดเว้นการเข้าร่วมกิจกรรมทางการเมือง หรือประชุมร่วมกับอดีตพรรคของตนเอง รวมถึงจะไม่ร่วมรับประทานอาหารหรือสังสรรค์กับ สส. เพื่อป้องกันข้อครหาเรื่องการเอื้อประโยชน์

 

2. ความแม่นยำในข้อบังคับและรัฐธรรมนูญ

 

• ข้อบังคับการประชุมสภา เปรียบเสมือน "กติกาของเกม" หากผู้ตัดสินไม่แม่นกติกา ย่อมถูกผู้เล่นท้าทาย และทำให้การประชุมล่มหรือยืดเยื้อได้

• ในขณะเดียวกัน การวินิจฉัยที่เฉียบขาด ถูกต้อง โต้เถียงไม่ได้ แม้ไม่เห็นด้วย ทำให้ประธานสภาต้องรู้ลึกทั้งรัฐธรรมนูญ พระราชบัญญัติประกอบรัฐธรรมนูญ และข้อบังคับการประชุมสภาทุกมาตรา เพื่อวินิจฉัยญัตติ คำแปรญัตติ หรือการประท้วงของสมาชิกได้ทันทีโดยไม่ลังเล ไม่ใช่รอให้เจ้าหน้าที่สภาคอยกระซิบบอกตลอดเวลา

• สำหรับสภาไทย วิวาทะล่าสุดเรื่อง “ไม่อนุญาตให้ประท้วง เพราะไม่ได้ถูกพาดพิง” ก็สะท้อนปัญหา “ไม่แม่นข้อบังคับ” ของ “ผู้คุมกติกา” เนื่องจาก "การประท้วงไม่จำเป็นต้องถูกพาดพิงหรือเสียหาย เพราะข้อบังคับการประชุมสภาฯ ข้อ 71 แบ่งสิทธิในการประท้วงออกเป็น 2 กรณีชัดเจน คือ กรณีประท้วงเรื่องการฝ่าฝืนข้อบังคับ สมาชิกสามารถยกมือประท้วงได้ทันที หากเห็นว่ามีการกระทำที่ผิดข้อบังคับ ทั้งเพื่อนสมาชิกและตัวประธาน"

 

กรณีประท้วงเรื่องถูกพาดพิง หากสมาชิกคนใดถูกผู้อภิปรายกล่าวพาดพิงถึงเรื่องส่วนตัว หรือเรื่องอื่นใดอันเป็นที่เสียหายแก่ตน

 

"ที่สำคัญ ในข้อบังคับฯ ข้อ 71 วรรคหนึ่ง ยังระบุไว้ชัดเจนว่า "สมาชิกผู้ใดต้องการประท้วงว่ามีการฝ่าฝืนข้อบังคับ ให้ยืนและยกมือขึ้นพ้นศีรษะ ประธานต้องให้โอกาสผู้นั้นชี้แจง แล้วให้ประธานวินิจฉัยว่าได้มีการฝ่าฝืนข้อบังคับตามที่ประท้วงหรือไม่ คำวินิจฉัยของประธานถือเป็นเด็ดขาด"

 

จากข้อบังคับข้อนี้ จึงชัดเจนว่า เมื่อสมาชิกยืนขึ้นและยกมือพ้นศีรษะเพื่อประท้วง สมาชิกผู้นั้นต้องได้พูด แล้วประธานวินิจฉัยต่อไปว่า ที่พูดหรือประท้วงนั้น ตรงตามข้อบังคับ หรือถูกพาดพิงหรือไม่ / ไม่ใช่ไปปิดไมค์ หรือไม่อนุญาตให้ประท้วง

 

3. ปฏิภาณไหวพริบและศิลปะการควบคุมเกม

 

• ประธานควรมีลูกล่อลูกชน เพื่อลดบรรยากาศตึงเครียดในห้องประชุม

• แต่ก็ต้องมีความเฉียบขาด ไม่ให้สมาชิกเล่นเกมการเมืองมากเกินไป หรือหาช่องเอาเปรียบสมาชิกคนอื่น หรือฝ่ายตรงข้าม

 

4. พิทักษ์ศักดิ์ศรีและเอกสิทธิ์ของฝ่ายนิติบัญญัติ

 

• ประธานสภาต้องกล้า "งัดข้อ" หรือตักเตือนฝ่ายบริหาร (นายกฯ และรัฐมนตรี)

• เช่น หากละเลยการมาตอบกระทู้ถามสด หรือไม่ให้ความสำคัญกับกลไกตรวจสอบของสภา ไม่ใช่ทำตัวเป็น "ตรายาง" หรือ "ผู้รับใช้รัฐบาล"

• คุ้มครองเสียงข้างน้อย เพราะเสียงข้างมากย่อมชนะโหวตทุกครั้ง ด้วยเหตุนี้ ประธานสภาทุกยุคที่ได้รับการยอมรับ มักจะเปิดโอกาสให้เสียงข้างน้อยได้พูด ได้อภิปรายเสมอ

 

เพราะประธานสภา ไม่ได้เป็นแค่ "ผู้ดำเนินการประชุม" แต่คือ ประมุขของฝ่ายนิติบัญญัติ ที่มีอำนาจถ่วงดุลฝ่ายบริหาร และกำหนดทิศทางการออกกฎหมาย