Nation Story
29 ก.ค. 2569 | TEERAWAT
เคยสงสัยไหมว่า ทำไมแผ่นดินไหวบางครั้งถึง "ไม่จบในครั้งเดียว"? เมื่อวันที่ 28 กรกฎาคมที่ผ่านมา จังหวัดคุมาโมโตะ เมืองใหญ่ที่สุดบนเกาะคิวชู ประเทศญี่ปุ่น เกิดแผ่นดินไหวครั้งใหญ่อีกครั้ง และสิ่งที่ทำให้นักวิทยาศาสตร์ต้องจับตาเป็นพิเศษ ก็คือพวกเขาเรียกเหตุการณ์นี้ว่า "ตอนที่ 2" ของแผ่นดินไหวคุมาโมโตะปี 2016
ฟังดูแปลกใช่ไหม? เหตุการณ์ห่างกันตั้ง 13 ปี แล้วทำไมถึงถูกนับเป็น "ภาคต่อ" ของกันและกัน
ก่อนจะไปทำความเข้าใจเหตุการณ์ล่าสุด ต้องย้อนกลับไปดูปี 2016 กันก่อน ปีนั้นคุมาโมโตะเผชิญกับแผ่นดินไหวรุนแรงติดต่อกันถึง 2 ครั้งภายใน 28 ชั่วโมง (วันที่ 14 และ 16 เมษายน 2016) ซึ่งเป็นครั้งแรกในประวัติศาสตร์ญี่ปุ่นที่เกิดเหตุการณ์ลักษณะนี้
ความเสียหายในตอนนั้นหนักหนาสาหัสมาก มีผู้เสียชีวิตถึง 277 คน ผู้บาดเจ็บ 2,809 คน บ้านเรือนพังถล่มและเสียหายเกือบ 200,000 หลังคาเรือน และมีผู้ต้องอพยพสูงสุดถึง 196,000 คน ที่น่าตกใจไม่แพ้กันคือเกิดอาฟเตอร์ช็อกถึง 865 ครั้งใน 10 วัน และรวมทั้งเดือนเกินกว่า 4,000 ครั้ง
นี่คือบาดแผลที่ยังฝังลึกอยู่ในความทรงจำของชาวคิวชู
คำตอบอยู่ที่ "รอยเลื่อน" เส้นเดียวกัน
จังหวัดคุมาโมโตะตั้งอยู่บน "เขตรอยเลื่อนฟูตางาวะ-ฮินางุ" (Futagawa–Hinagu Fault Zone) ซึ่งเป็นรอยเลื่อนใหญ่ 2 เส้นที่มาต่อกัน ยาวประมาณ 81 กิโลเมตร พาดผ่านกลางจังหวัด
นักวิทยาศาสตร์เปรียบเทียบรอยเลื่อนนี้เหมือน "ซิปสองอัน" ที่ต่อกัน คือ ฟูตางาวะ กับ ฮินางุ ในปี 2016 ซิปนี้ "รูด" ไม่หมดในครั้งเดียว
นี่จึงเป็นที่มาของคำว่า "ตอนที่ 2" นั่นเอง แล้วถ้ารอยเลื่อนขยับเป็นทอดๆ แบบนี้ได้ อะไรคือสิ่งที่น่ากังวลต่อจากนี้?
จากลักษณะการขยับของรอยเลื่อนที่คุมาโมโตะ มีจุดที่ต้องจับตาอยู่ 3 เรื่องหลัก
1. รอยเลื่อนข้างเคียงอาจ "เครียด" ตามมา
แผ่นดินไหวใหญ่ 1 ครั้ง มักทำให้รอยเลื่อนข้างๆ สะสมความเครียดและขยับตามภายใน 10-20 ปี
2. เสี่ยงสึนามิ
เนื่องจากตอนใต้ของรอยเลื่อนอยู่ใกล้ทะเล หากเกิดแรงสั่นสะเทือนระดับ 7.5 ขึ้นไป ก็มีโอกาสเกิดสึนามิสูงตามมาได้
3. อาฟเตอร์ช็อกยืดเยื้อ
ในปี 2016 อาฟเตอร์ช็อกกินเวลานานถึง 2 เดือน ส่วนครั้งนี้ ขณะที่กำลังเขียนบทความนี้ ก็มีอาฟเตอร์ช็อกแล้วถึง 141 ครั้ง
และที่หลายคนกังวลที่สุด คือความเป็นไปได้ของ "ตอนที่ 3"
นักวิทยาศาสตร์กังวลว่า ในอนาคตอาจเกิดเหตุการณ์ที่ทั้งฟูตางาวะและฮินางุขยับพร้อมกันทั้งเส้น ซึ่งอาจสร้างแรงสั่นสะเทือนได้ถึงระดับ 7.5 ขึ้นไป เพราะหน่วยงานรัฐของญี่ปุ่นจัดให้เขตรอยเลื่อนนี้อยู่ในกลุ่ม ความเสี่ยงสูงสุด ที่มีโอกาสเกิดแผ่นดินไหวรุนแรงระดับ 7.5 ภายใน 30 ปีข้างหน้า
ตัวเลขความน่าจะเป็นตอนนี้อยู่ที่ 0-16% ซึ่งถือว่าสูงมากสำหรับมาตรฐานของญี่ปุ่น และหากโชคร้ายที่รอยเลื่อนขยับพร้อมกันจริง แรงสั่นสะเทือนอาจไปได้ถึง 8.2
ผู้เชี่ยวชาญบางคนถึงกับบอกว่า "อาจเกิดพรุ่งนี้ หรืออีก 100 ปีก็ได้" แต่สิ่งที่ยืนยันตรงกันคือ "ศักยภาพการเกิดแผ่นดินไหวใหญ่ตอนนี้ เพิ่มขึ้นกว่าก่อนปี 2016 อย่างมาก"
ฟังดูน่ากลัวใช่ไหม แต่รู้หรือไม่ว่าญี่ปุ่นมีเครื่องมือวัดความรุนแรงที่ละเอียดกว่าที่หลายคนคุ้นเคย
ญี่ปุ่นตั้งอยู่บน "วงแหวนแห่งไฟ" (Ring of Fire) แนวรูปเกือกม้ายาวประมาณ 40,000 กิโลเมตรในมหาสมุทรแปซิฟิก ซึ่งเป็นจุดเกิดแผ่นดินไหวและภูเขาไฟระเบิดบ่อยที่สุดในโลก ด้วยเหตุนี้ญี่ปุ่นจึงพัฒนามาตราวัดของตัวเองขึ้นมา เรียกว่า "มาตราชินโด" (Shindo)
จุดต่างจาก แม็กนิจูด (Magnitude) ที่เราคุ้นเคยกันคือ แม็กนิจูดวัด "พลังงาน" ที่ปล่อยออกมาจากจุดศูนย์กลางแผ่นดินไหว ส่วนชินโดวัด "ระดับการสั่นสะเทือนของพื้นดิน" ที่จุดสังเกตต่างๆ ในพื้นที่ที่ได้รับผลกระทบจริง
แผ่นดินไหวล่าสุดที่คุมาโมโตะ วัดได้ ระดับ 7 ของมาตราชินโด ซึ่งเป็นระดับสูงสุด (สเกลอยู่ที่ 0-7)
ระดับความรุนแรงตามมาตราชินโด
นับตั้งแต่ปี 1919 (พ.ศ. 2462) มีแผ่นดินไหวเพียง 6 ครั้ง เท่านั้นที่ขึ้นถึงระดับ 7 ตามมาตราชินโด
1. แผ่นดินไหวอ่าวโอซากา จังหวัดโกเบ (มกราคม 2538)
2. แผ่นดินไหวชูเอ็ตสึ จังหวัดนีงาตะ (ตุลาคม 2547)
3. แผ่นดินไหวฟุกุชิมะ (มีนาคม 2554)
4. แผ่นดินไหวคุมาโมโตะ (เมษายน 2559)
5. แผ่นดินไหวฮอกไกโด (กันยายน 2561)
6. แผ่นดินไหวคาบสมุทรโนโตะ จังหวัดอิชิคาวะ (มกราคม 2567)
จะเห็นได้ว่าคุมาโมโตะเป็น 1 ใน 6 พื้นที่ที่เคยเจอความรุนแรงระดับสูงสุดมาแล้ว และตอนนี้ก็กำลังเผชิญกับความเสี่ยงระลอกใหม่อีกครั้ง
เรื่องราวของรอยเลื่อนฟูตางาวะ-ฮินางุ สะท้อนให้เห็นว่า แผ่นดินไหวไม่ใช่เหตุการณ์ที่ "จบแล้วจบเลย" แต่เป็นกระบวนการทางธรณีวิทยาที่อาจใช้เวลาเป็นสิบปีในการ "คลี่คลาย" ตัวเองออกมาทีละส่วน
สิ่งที่ญี่ปุ่นทำได้ดีเสมอมา คือการเรียนรู้จากทุกครั้งที่เกิดภัยพิบัติ ทั้งระบบเตือนภัย มาตรฐานอาคาร และการให้ความรู้ประชาชน ซึ่งเป็นสิ่งที่หลายประเทศรวมถึงไทยเราสามารถเรียนรู้ไปปรับใช้ได้เช่นกัน
เพื่อนๆ คิดว่าประเทศไทยมีความพร้อมรับมือภัยพิบัติทางธรรมชาติมากน้อยแค่ไหน? และมีอะไรที่เราควรเรียนรู้จากญี่ปุ่นบ้าง
