"นกกระจาบ" สถาปนิกตัวน้อยที่บินได้ สร้างสีสันหน้าร้อน ทำรังนับร้อยกลางทุ่งนา

หากจะกล่าวถึงความมหัศจรรย์ของสัตว์โลกแล้วล่ะก็ มีนกชนิดหนึ่ง ที่มีความสามารถในการสร้างรังให้เกิดความสวยงาม ซึ่งเราอาจเคยได้ยินชื่อมาบ้าง นั่นคือ "นกกระจาบ" วันนี้ (24 เม.ย. 67) Nation STORY จึงขอพาไปดูผลงานของพวกมัน ที่ จ.นครราชสีมา กัน พร้อมทำความรู้จักกับนกชนิดนี้ กับเหตุผลที่ได้ฉายาว่า เป็นนักสร้างบ้านฝีมือชั้นเยี่ยม หรือ "สถาปนิกนักรักของโลก"

ก้าวขาขึ้นรถ เดินทางไปกันที่ บ้านจระเข้หิน ต.จระเข้หิน อ.ครบุรี จ.นครราชสีมา เมื่อไปถึงก็ได้พบกับ นายสมคิด อายุ 50 ปี ชาวบ้านในพื้นที่ พาเราไปดูความสวยงามและความน่าอัศจรรย์ของบรรดานกกระจาบ ซึ่งพากันมาสร้างรังนับร้อยๆ รัง อยู่บนต้นไม้รอบๆ นาข้าวที่กำลังตั้งท้องออกรวง สร้างสีสันให้กับท้องนาข้าวที่เขียวขจี ตัดกับสภาพอากาศที่กำลังร้อนจัดอยู่ในขณะนี้

โดย นายสมคิด เล่าว่า นกกระจาบเหล่านี้ จะพากันมาทำรังในช่วงหน้าร้อนที่บริเวณนี้เป็นประจำทุกปี เนื่องจากเขาและตาที่อาศัยอยู่และทำนาที่แปลงนี้ จะไม่เข้าไปรบกวน หรือเก็บเอารังของนกกระจาบมาประดับบ้านหรือนำไปขาย และจะไม่ยอมให้ใครเข้ามาเก็บเอารังนกกลับไปอย่างเด็ดขาด เพราะแค่ได้เห็นและชื่นชมความสวยงามเหล่านี้ก็สร้างความสุข และความอิ่มเอิบใจให้กับเขาและผู้พบเห็นมากพอแล้ว จึงไม่อยากให้ใครมาเบียดเบียนหาประโยชน์ 

"นกกระจาบกลุ่มนี้จะมีอยู่นับร้อยตัว พากันมาทำรังและออกไข่ตามต้นไม้ที่อยู่ริมนาในช่วงหน้าร้อนเป็นประจำทุกปี เพราะบริเวณนี้อยู่ใกล้กับลำน้ำจึงสามารถทำนาปรังได้เป็นประจำทุกปี นกจึงมีแหล่งอาหารแหล่งน้ำอย่างสมบูรณ์ ถึงแม้ว่าจะต้องสูญเสียผลผลิตให้กับนกกลุ่มนี้ไปบ้าง และบางครั้งเคยไล่ แต่ก็ไล่ไปไม่หมด เหลือแค่ส่วนน้อย จึงพอจะให้อภัยกันได้ ซึ่งนกกระจาบที่มาอาศัยและทำรังเป็นจำนวนมาในบริเวณนี้ ยังเป็นเครื่องบ่งชี้ถึงความอุดมสมบูรณ์ของพื้นที่ได้เป็นอย่างดี" นายสมคิด บอกกล่าว

นายสมคิด เผยในมุมมองส่วนตัวว่า "นกกระจาบ" ถือเป็นสถาปนิก หรือศิลปินเอกที่บินได้ เพราะมีความสามารถในการรังสรรค์ถักทอรังให้เกิดความสวยงาม และประณีตอลังการงดงามอย่างมาก แม้จะเป็นเพียงนกตัวเล็กๆ มีเพียงปากกับสองเท้าเท่านั้น เขาจึงอยากจะอนุรักษ์เอาไว้ เพื่อให้คนรุ่นหลังได้ดู เนื่องจากตอนนี้หาดูได้ยากมากที่จะมีนกกระจาบมาทำรังอยู่รวมกันอย่างนี้ เพราะชาวนาส่วนใหญ่จะพยายามหาทางไล่ทุกวิถีทาง เพื่อป้องกันไม่ให้นกเหล่านี้มากินผลผลิตของตัวเอง แต่เขากลับมองว่า นกชนิดนี้แม้จะสร้างความเสียหายบ้าง แต่ก็คงไม่มากเท่ากับนกชนิดอื่นๆ 

นอกจากนี้ เท่าที่นายสมคิดสังเกต ต้นไม้ทุกต้นที่นกกระจาบจะไปทำรัง จะมีแตนลามทำรังอยู่ทุกต้น เพราะนกกระจาบจะอาศัยแตนให้คอยเฝ้าระวังต้นไม้ ไม่ให้นกอื่นหรือศัตรูทางธรรมชาติของนกกระจาบมาขโมยกินไข่หรือตัวอ่อนลูกนก รวมไปถึง ช่วยป้องกันศัตรูอย่างมนุษย์ ที่จะมักจะมาขโมยรังไปขาย เพราะรังนกกระจาบจะมีความสวยงาม หลายๆ คน จึงนิยมนำไปประดับตามบ้านเรือน ซึ่งนายสมคิดมองว่า ปล่อยให้รังนกและนกกระจาบอาศัยให้ตามธรรมชาติอย่างนี้สวยงามที่สุดแล้ว

พร้อมยืนยันว่า จะไม่ยอมให้ใครมารบกวนนกกระจาบเหล่านี้ ปล่อยให้อยู่คู่กับนาข้าวของเขาต่อไปนานเท่านาน หากจะมาเก็บรังนกก็ต้องรอให้รังร่วงหล่นลงมาเองเท่านั้น 

รู้จัก "นกกระจาบ"

อ้างอิงข้อมูลจาก pasusat.com และ เพจเฟซบุ๊ก ด่านตรวจสัตว์ป่าปาดังเบซาร์ พบว่า นกกระจาบ (Weaber Bird) จัดเป็นนกกินเมล็ดธัญพืชที่มีขนาดเล็ก โดยกลุ่มนกกระจาบทั่วโลกพบ 67 ชนิด มีจุดเด่น คือ ปากหนารูปกรวย ปีกมน เป็นนกที่สร้างรังได้อย่างสวยงาม เป็นระเบียบ ด้วยการสานวัสดุอย่างแน่นหนา เจอได้ตามป่า แปลงเกษตร และพื้นที่ริมน้ำ 

นกกระจาบส่วนใหญ่พบได้ในพื้นที่ของทวีปแอฟริกา มีส่วนน้อยที่พบในทวีปเอเชีย ในส่วนของประเทศไทย มี 3 ชนิด คือ

• นกกระจาบธรรมดา (Baya Weaver) เพศผู้มีขนบนหัวสีเหลืองสด ด้านข้างของหัวเป็นสีดำ ใต้คอสีน้ำตาลเข้ม ลำตัว หลัง ปีกและหางมีสีน้ำตาลโดยมีขอบของก้านขนแต่ละก้านเป็นสีน้ำตาลเข้ม ส่วนหน้าอกและท้องไม่มีลาย
• นกกระจาบอกลาย (Streaked weaver) เพศผู้มีขนบนหัวสีเหลืองสด ด้านข้างหัวและใต้ลำคอสีดำ ลำตัวหลังปีก และหางสีน้ำตาล มีลักษณะเป็นลายเช่นเดียวกับนกกระจาบธรรมดา แต่ส่วนหน้าอกมีสีน้ำตาลอ่อน และมีลายเป็นทางสีน้ำตาลเข้มชัดเจน
• นกกระจาบทอง (Asian Golden Weaver) เพศผู้มีขนบนหัว หน้าอก ท้องและตะโพกสีเหลืองสด ด้านข้างหัว และใต้ลำคอเป็นสีดำ หลังปีกและหางสีน้ำตาลและมีลักษณะเป็นลายเหมือนกัน
   

 
เกร็ดน่ารู้ของนกกระจาบ

ช่วงนอกฤดูผสมพันธุ์ นกกระจาบเพศผู้ทั้ง 3 ชนิด มีขนปกคลุมตัวคล้ายกับของเพศเมีย และนกที่ยังไม่เต็มวัย คือ มีขนปกคลุมตัวสีน้ำตาล และเป็นลายทั้งตัว โดยมีสีทางด้านท้องอ่อนกว่าทางด้านหลังเล็กน้อย จึงทำให้นกกระจาบทั้ง 3 ชนิดนั้นมีความคล้ายคลึงกันมาก

ส่วนข้อแตกต่างที่บ่งบอกว่าเป็นนกกระจาบชนิดใด เราพอสังเกตได้ดังนี้

• นกกระจาบอกลาย มีทางสีน้ำตาลเข้มตามยาวอยู่ที่หน้าอก ซึ่งนกกระจาบธรรมดา และนกกระจาบทองไม่มี
• นกกระจาบทอง บริเวณเหนือตามีแถบสีเหลืองอ่อนพาดเป็นทางยาว และมีขนเส้นเล็กๆ กระจายอยู่บริเวณท้ายทอย ซึ่งนกกระจาบธรรมดาไม่มี นอกจากนั้น นกกระจาบทองมีจะงอยปากป้อมและสั้นกว่านกกระจาบธรรมดา

 
แหล่งที่อยู่อาศัย และอาหารการกิน

เรามักพบ "นกกระจาบ" ได้ตามชนบทที่เป็นพื้นที่ราบต่ำ ได้แก่ พื้นที่การเกษตร ป่ารุ่นสอง และพื้นที่ชานเมือง จนถึงระดับความสูงประมาณ 1,200 เมตร พวกเขาชอบสร้างรังตามต้นไม้ใหญ่ที่มีกิ่งก้านเหนียวแข็งแรง ซึ่งมักอยู่ใกล้ริมน้ำ ตามทุ่งนา หรือตามชายคาบ้านใกล้ริมน้ำตามชนบท 

นกกระจาบส่วนใหญ่กินเมล็ดพืช ได้แก่ เมล็ดข้าวเปลือก เมล็ดหญ้า เราจึงมักพบนกกระจาบอยู่ตามนาข้าวที่มีรวงสุกแล้ว หรือ ตามพื้นนาที่เก็บเกี่ยวแล้วและมีเมล็ดข้าวอยู่ และตามทุ่งหญ้า แหล่งเกษตรกรรม พวกมันมักจะบินตามกันเป็นสายเป็นฝูงไปลงนาข้าว 

อย่างไรก็ดี บางครั้งนกชนิดนี้ก็กินแมลงเป็นอาหาร โดยเฉพาะเวลาเลี้ยงลูกอ่อน แม่นกจะหาแมลงเล็กๆ หรือตัวหนอนมาป้อนให้ลูกอ่อนกิน

พฤติกรรมเป็นนกสังคม

นกกระจาบ จัดเป็นนกสังคม คือ มีพฤติกรรมอยู่ร่วมกันเป็นกลุ่ม ครั้นเมื่อถึงฤดูผสมพันธุ์ ก็จะสร้างรังรวมกันเป็นกลุ่มในร่มไม้เดียวกัน ในขณะจับคู่ตัวผู้จะสร้างรังแล้วอยู่กับตัวเมีย จนตัวเมียวางไข่แล้วตัวผู้จะแยกไปสร้างรังใหม่และจับคู่กับตัวเมียตัวใหม่ เป็นเช่นนี้เรื่อยไปจนกว่าจะหมดฤดูผสมพันธุ์ หรือจนกว่าตัวเมียจะหมดฝูง โดยตัวเมียจะเลี้ยงลูกอ่อนจนกว่าจะบินเข้ารวมฝูงได้ 

การสร้างรังของนกกระจาบ

นกกระจาบ ได้ชื่อว่าเป็น "นกช่างสาน" (Weaver bird) จากการทำรังได้อย่างประณีตและสวยงาม จัดว่าเป็นสถาปนิกเอกชนิดหนึ่ง มันจะสร้างรังด้วยปากอย่างเดียว โดยการสร้างรังเป็นหน้าที่ของเพศผู้ เพื่อเป็นการดึงดูดเพศเมีย ทำให้นักชมนกทั่วไปตั้งฉายาให้กับนกกระจาบ ว่า สถาปนิกนักรักของโลก

ทั้งนี้ ในบรรดารังนกกระจาบทั้ง 3 ชนิด รังของนกกระจาบธรรมดาจะมีความสวยงามที่สุด ซึ่งในอดีตเรามักจะพบรังของนกกระจาบธรรมดาห้อยอยู่สูงมาก เช่น ต้นมะพร้าว ต้นตาล ตามชนบท เทือกสวนไร่นา แต่ในปัจจุบันมักพบตามต้นไม้พุ่มค่อนข้างต่ำ ต้นไม้ ตามริมแม่น้ำ หรือคลองชลประทาน 

โดยช่วงแรกของสร้างรัง นกเพศผู้จะทำรังรูปทรงน้ำเต้าห้อยลงมาจากปลายกิ่ง และมีสะพานเชื่อมกลางเหมือนคานสำหรับเกาะ แล้วให้นกเพศเมียที่หมายปอง ซึ่งคอยเฝ้าสังเกตอยู่ใกล้ๆ ได้เข้ามาสำรวจว่าถูกใจแค่ไหน ซึ่งหากนกกระจาบเพศผู้ทำรังเป็นที่พอใจของเพศเมีย ก็จะมีการตกลงปลงใจร่วมคู่ครอง วางไข่ ในรังที่ทำไว้ต่อไป

สำหรับการตกแต่งภายในรังจะเป็นหน้าที่ของนกกระจาบเพศเมียที่จะเป็นแม่นก ส่วนด้านนอกรังจะเป็นหน้าที่ของนกเพศผู้ โดยทั้งสองจะช่วยกันตกแต่งต่อเติมให้ปากรังมีลักษณะเป็นท่อกรวยยาวลงมาสำหรับเป็นทางเข้าออกเรือนหอ โดยในช่วงนี้จะเรียกว่า "ช่วงฤดูผสมพันธุ์" 

 

เปิดเคล็ดลับการสร้างรังของนกกระจาบ

หลังรู้วิธีการทำรังของนกกระจาบกันแล้ว เรามาดูเทคนิคการสร้างรังของนกชนิดนี้กัน โดยนกกระจาบเพศผู้ที่โตเต็มวัยเต็มที่แล้ว มักจะใช้มูลวัว มูลควาย หรือโคลนมายารังในบริเวณที่เป็นตัวรัง เพราะมูลสัตว์หรือโคลนที่ใช้ยารัง เมื่อแห้งแล้วจะเชื่อมยึดให้รังแข็งแรงทนทานมากกว่ารังธรรมดา ทำให้นกเพศเมียมักจะจับคู่ด้วย ซึ่งนับเป็นเทคนิคสำคัญในการสร้างรังของนกกระจาบเลยทีเดียว ขณะที่นกกระจาบรุ่นหนุ่ม มักจะสร้างรังได้มีดีนัก เนื่องจากขาดประสบการณ์และความชำนาญ

สถานภาพ

นกกระจาบทั้ง 3 ชนิด จัดเป็นนกคุ้มครอง และมีแนวโน้มใกล้สูญพันธุ์ เนื่องจากปัจจุบันพื้นที่อยู่อาศัยของพวกมันถูกรบกวน ทำให้มันไม่สามารถสร้างรังได้ อีกทั้ง ผลจากกิจกรรมต่างๆ ของมนุษย์ ทำให้ถิ่นที่อยู่ของนกเปลี่ยนแปลงไป จนไม่อาจอยู่อาศัยได้หรือไม่เหมาะสมต่อการสร้างรังวางไข่ นกกระจาบจึงอยู่ในสถานะหายาก 

นี่ก็เป็นเรื่องราวของนกกระจาบ ที่ Nation STORY นำมาเล่าให้อ่านกันในครั้งนี้ หวังว่าท่านผู้อ่านจะได้รู้จักกับนกชนิดนี้มากขึ้น หากพบรังของ "สถาปนิกนักรักของโลก" ขณะที่พวกมันยังอยู่ในช่วงฤดูผสมพันธุ์ ก็ขอให้ปล่อยไปตามธรรมชาตินะ อย่าได้พวกมันเลย

ขอบคุณข้อมูลจาก : 
pasusat.com
เพจเฟซบุ๊ก ด่านตรวจสัตว์ป่าปาดังเบซาร์
ศูนย์ศึกษาเรียนรู้ระบบนิเวศป่าชายเลนสิรินาถราชินี
สถาปนิกมีปีก
ครูนกกระจาบ