Nation Story
04 ก.พ. 2569
เคยไหมคะ? ถือโทรศัพท์อยู่เมื่อกี้ หันมาอีกที… เอ้า! หาไม่เจอซะงั้น! หรือกุญแจบ้านที่เหมือนจะวางไว้ตรงนี้แน่ๆ แต่หาเท่าไหร่ก็ไม่รู้ไปอยู่ตรงไหน? พลอยก็เป็นแบบนี้บ่อยมากๆ เลยค่ะ
ก่อนจะโทษตัวเองว่าเริ่มหลงๆ ลืมๆ หรือเลอะเลือน นักวิทยาศาสตร์สมองบอกว่าให้ใจเย็นก่อนครับ ปัญหานี้ไม่ใช่ความจำแย่แบบที่พวกเราคิด แต่เป็นสิ่งที่เรียกว่าความขัดข้องระหว่าง “ความจำ” กับ “ความสนใจ” พูดง่ายๆ คือ สมองไม่ได้ลืม แต่ตอนวางของ…เราไม่ได้อยู่กับปัจจุบัน
ศาสตราจารย์ Daniel L. Schacter จากมหาวิทยาลัยฮาร์วาร์ด อธิบายว่าการลืมของเป็นเรื่องที่ทุกคนเจอได้ ขึ้นอยู่กับว่าช่วงนั้นชีวิตเราดึงความสนใจไปกี่ทิศทาง สมองมี 3 ขั้นตอนของความจำ คือ “บันทึก เก็บ และดึงกลับมาใช้”
ปัญหาคือ หลายครั้งเราทำกิจกรรมแบบ “อัตโนมัติ” เหมือนขับรถถึงบ้านแต่จำไม่ได้เลยว่าขับมายังไง กุญแจก็เหมือนกัน วางแล้ววางเลย สมองไม่เคยบันทึกภาพนั้นเอาไว้ พอจะนึกทีหลังก็เลยว่างเปล่า ไม่ใช่ลืม…แต่ไม่เคยจำตั้งแต่แรกต่างหาก
นักวิจัยแนะนำวิธีที่ง่ายมากค่ะ คือ “อย่าให้สมองต้องตัดสินใจซ้ำๆ” ของบางอย่างที่เราหายบ่อย เช่น โทรศัพท์ กระเป๋าสตางค์ หรือกุญแจ ให้กำหนดไปเลยว่ามันต้องอยู่ตรงนี้เท่านั้น! เช่น แว่นอ่านหนังสือวางตรงมุมครัว โทรศัพท์ใส่กระเป๋าช่องเดิม หรือกุญแจแขวนที่ตะขอเดิมเสมอ
พอทำซ้ำๆ สมองจะสร้าง “ระบบอัตโนมัติ” ทำให้เราไม่ต้องใช้พลังงานจำ แต่จะรู้ได้เองโดยสัญชาตญาณ และถ้าของอยู่ผิดที่เมื่อไหร่ สมองจะร้องว่า “เอ๊ะ!” ทันที
(ข้อสังเกตสำคัญ: ถ้าช่วงหลังรู้สึกว่าลืมของบ่อยมากผิดปกติ และเริ่มกระทบการใช้ชีวิตประจำวัน ควรปรึกษาแพทย์นะคะ อันนี้คือคำแนะนำจากผู้เชี่ยวชาญโดยตรง)
แล้วของที่ไม่ค่อยได้ใช้ล่ะ? อย่างหมวก ผ้าพันคอ หรือเอกสารบางอย่าง นักวิจัยบอกเทคนิคที่ฟังดูง่ายแต่ได้ผลมากคือ “การพูดออกเสียง” ค่ะ เช่น “ฉันวางหมวกไว้ใต้เก้าอี้นะ”
การพูดออกเสียงช่วย 2 อย่าง คือบังคับให้สมองโฟกัสตอนวาง และช่วยให้ความทรงจำชัดขึ้นเพราะมีทั้งภาพและเสียง นักวิทยาศาสตร์เรียกสิ่งนี้ว่า Elaboration ยิ่งเราใส่รายละเอียด สมองยิ่งมี “จุดเชื่อม” ให้ดึงความจำกลับมาได้ง่ายขึ้นค่ะ
นักแข่งด้านความจำระดับโลกใช้สิ่งที่เรียกว่า Memory Palace คือการจินตนาการสถานที่คุ้นเคยแล้ว “ผูก” ของเข้ากับจุดนั้น แต่ในชีวิตจริงเราไม่ต้องทำขนาดนั้น แค่ลองคิดแบบนี้ก็พอ: “ฉันวางหมวกใต้เก้าอี้ เพราะไม่อยากให้เลอะ แต่คราวก่อนฉันลืมมันไว้ตรงนี้…” ต่อให้ตอนลุกออกมาจะลืมหยิบ แต่เมื่อกลับมานึกย้อนหลัง คุณจะจำได้ทันทีว่าวางไว้ตรงไหน
จริงๆ แล้ว การลืมกุญแจ ลืมโทรศัพท์ หรือลืมของเล็กๆ น้อยๆ ไม่ใช่สัญญาณว่าสมองเริ่มเสื่อมแบบที่ใครหลายคนเข้าใจนะคะ หลายครั้งมันแค่บอกว่าเราใช้ชีวิตเร็วไป ใจไปอยู่ที่อื่น ลองช้าลงนิด โฟกัสตอนวางของ พูดออกเสียงบ้าง และสร้างที่ประจำให้สมองได้พัก แล้วคุณจะพบว่าความจำไม่ได้หายไปไหน แค่มันรอให้เรา “ใส่ใจ” มากขึ้นเท่านั้นเองค่ะ