หมดยุคทองทะเลระยอง วิกฤตมลพิษอุตสาหกรรม สัตว์น้ำลดฮวบ40%

เมื่อวันที่ 14 พฤศจิกายน 2569 ณ บริเวณก้นอ่าว ชายหาดแม่รำพึง จังหวัดระยอง กลุ่มชาวประมงพื้นบ้าน คนระยอง พร้อมด้วยเครือข่ายนักอนุรักษ์สิ่งแวดล้อมและท้องทะเล ได้ร่วมกันจัดกิจกรรม “ทำบุญทะเล : คืนชีวิต คืนทะเล คืนระยอง” เพื่อรำลึกถึงความอุดมสมบูรณ์ของอ่าวระยองในอดีต และสะท้อนปัญหาสิ่งแวดล้อมที่กำลังคุกคามท้องทะเลและวิถีชีวิตชุมชนชายฝั่งในปัจจุบัน ผ่านนิทรรศการจำลองแฟ้มสืบสวนในชื่อ “แฟ้มคดีหมายเลข 1982 (พ.ศ. 2525) : แผนฆาตกรรมพัฒนาเศรษฐกิจ”

 

ย้อนเวลาสู่อ่าวระยอง “ยุคทอง” อู่ข้าวอู่น้ำ 211 สายพันธุ์

ภายในงานมีการจัดแสดงข้อมูลย้อนรอยอดีตของทะเลระยองในช่วง “ยุคทอง” หรือยุคก่อนการพัฒนาพื้นที่ชายฝั่งทะเลตะวันออก (Eastern Seaboard) ก่อนปี พ.ศ. 2524 ซึ่งเคยถูกขนานนามว่าเป็น “ทะเลทองคำและตู้กับข้าว” ของชุมชน ด้วยลักษณะทางกายภาพพิเศษที่เป็น “ทะเลแอ่งกระทะ” มีความลึกแบบไต่ระดับ ป่าชายเลนที่สมบูรณ์ และมีลำคลองถึง 17 สายคอยพัดพาแร่ธาตุลงสู่อ่าว ทำให้เป็นแหล่งอนุบาลสัตว์น้ำครบวงจร

 

จากบันทึกในหนังสือ “ลมสุดท้ายทะเลระยอง” ระบุว่า ตลอดแนวชายฝั่งยาวกว่า 100 กิโลเมตร เคยพบความหลากหลายทางชีวภาพของสัตว์น้ำมากถึง 211 ชนิด รวมถึงแหล่งหญ้าทะเล ปะการังน้ำตื้น และเต่าทะเล ในอดีตชาวประมงพื้นบ้านสามารถจับสัตว์น้ำได้มากกว่า 200 กิโลกรัมต่อชั่วโมง โดยออกเรือห่างจากฝั่งเพียง 1-3 ไมล์ทะเล หรือเพียงพายเรือออกไปหน้าหาดในระยะที่ตะโกนคุยกับคนบนฝั่งได้ยินก็สามารถจับสัตว์น้ำได้เต็มลำเรือ 

โดยมีภาพถ่ายประวัติศาสตร์เมื่อราวปี พ.ศ. 2500 ที่ฉลามวาฬว่ายเข้ามาเกยตื้นบริเวณปากน้ำระยองเป็นเครื่องยืนยันถึงความชุกชุมของแพลงก์ตอน กุ้งเคย และฝูงลูกปลาขนาดเล็กที่เป็นแหล่งอาหารสำคัญในยุคนั้น

 

เปิด “แฟ้มบาดแผล” มลพิษ-ถมทะเล-น้ำมันรั่ว คุกคามระบบนิเวศ

อย่างไรก็ตาม ปัจจุบันทะเลระยองกำลังเผชิญกับวิกฤตจากโครงข่ายอุตสาหกรรมปิโตรเคมีและก๊าซฟอสซิลตั้งแต่ต้นน้ำถึงปลายน้ำ โดยนิทรรศการได้รวบรวม “บาดแผลและร่องรอย” สำคัญที่เกิดขึ้นกับทะเลระยองไว้ 4 ด้านหลัก ได้แก่ การถมทะเลและการกัดเซาะชายฝั่ง วิกฤตคราบน้ำมันรั่วไหลซ้ำซาก มลพิษทางอากาศและสารเคมี และวิกฤตโลกร้อน

 

ผลกระทบดังกล่าวส่งผลให้ตลอดช่วง 20 ปีที่ผ่านมา ปริมาณสัตว์น้ำชายฝั่งระยองลดลงเกือบ 40% และแนวปะการังเสื่อมโทรมเข้าขั้นวิกฤต ขณะที่ชาวประมงพื้นบ้านต้องสูญเสียแหล่งทำกินใกล้ฝั่ง จำเป็นต้องออกเรือไปไกลขึ้นและแบกรับต้นทุนค่าน้ำมันที่สูงขึ้นจนประสบภาวะขาดทุน

 

การขยายตัวของท่าเรือมาบตาพุด (เฟส 1-3) สถานีรับก๊าซ LNG และการขยายพื้นที่อุตสาหกรรมในเขต EEC ทำให้เกิดการถมทะเลรวมกว่า 3,870 ไร่ (เทียบเท่าพื้นที่ศูนย์การค้าเซ็นทรัลเวิลด์ 65 แห่ง) แนวชายหาดเดิมถูกแทนที่ด้วยแนวกันคลื่นคอนกรีต ส่งผลให้กระแสน้ำเปลี่ยนทิศทางและเกิดการกัดเซาะชายฝั่งอย่างรุนแรง

 

นอกจากนั้น เหตุการณ์น้ำมันดิบรั่วไหลครั้งใหญ่ในปี พ.ศ. 2556 และ พ.ศ. 2565 ที่พัดเข้าปกคลุมชายหาดอ่าวพร้าวและหาดแม่รำพึง สร้างความเสียหายเรื้อรังต่อระบบนิเวศ และชาวประมงพื้นบ้านที่หากินกับท้องทะเลยังไม่เคยได้รับการชดเชยเยียวยา

 

นายภักดี เทพจร อายุ 59 ปี ชาวประมงพื้นบ้าน หนึ่งในพยานและผู้ได้รับผลกระทบโดยตรง ได้สะท้อนความรู้สึกถึงความเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นกับครอบครัวและอนาคตของอาชีพประมงพื้นบ้านว่า

 

“จากเรื่องน้ำมันรั่วที่ส่งผลกระทบมากสุดคือ เรื่องการดำรงชีวิตของครอบครัว คนต้องสูญเสียครอบครัว ทะเลาะเบาะแว้งกัน ต้องแยกย้ายกันไป เพราะว่าเริ่มมีหนี้มีสิน ผมไม่เคยติดหนี้ ชีวิตชาวประมงหากินก็ว่าหากินไม่ดี มันก็ง่ายหรอก แต่มันไม่เดือดร้อน ไม่ต้องหยิบยืมเขา สามารถส่งลูกเรียนได้ถึงปริญญา แต่พอมันเกิดวิกฤตตัวนี้ขึ้นมาปุ๊บ เราก็ออกไปทำมาหากินไม่ได้เหมือนเดิม ปัจจุบันตั้งแต่น้ำมันรั่วมาเนี่ย ไปถามทุกคนได้เลย ติดหนี้กันทุกคน”

 

นายภักดี ยังกล่าวทิ้งท้ายด้วยความกังวลถึงอนาคตของคนรุ่นหลังและการบังคับใช้กฎหมายของภาครัฐว่า

 

“กังวลชีวิตประจำวันกับการออกทะเลต่อไปว่ามันจะทำได้ไหม? มันมีโอกาสที่อาชีพประมงอาจจะล่มสลาย แล้วเราจะไปทำอะไร อายุขนาดนี้แล้ว ลูกหลานเนี่ย ไม่ต้องไปหวังว่าจะมาทำตามเรา ตราบใดถ้าทะเลยังเป็นแบบนี้อยู่ และหน่วยงานภาครัฐที่เกี่ยวข้องยังสนับสนุนโรงงานขยายอุตสาหกรรมเพิ่มขึ้น โดยที่ไม่ใช้กฎหมายให้เข้มงวด โดยปล่อยปละละเลยเช่นปัจจุบันที่เกิดขึ้นมา ผมว่ายังไงก็ล่มครับ อาชีพประมง เนี่ย”

 

การจัดงานทำบุญทะเลในครั้งนี้ จึงไม่เพียงเป็นการสืบสานประเพณีของชาวประมงพื้นบ้าน แต่ยังเป็นการรวมพลังของผู้ผลกระทบทางอุตสาหกรรม ได้ร่วมกันอ่าน "ปฏิญญาก้นอ่าว" เพื่อเรียกร้องความเป็นธรรมทางสภาพภูมิอากาศและความเป็นธรรมระหว่างรุ่น พร้อมผลักดันให้เกิดการฟื้นฟูและคืนทะเลระยองกลับสู่การดูแลของชุมชนชายฝั่งในฐานะเจ้าของดั้งเดิมอย่างยั่งยืน