เพราะนายกฯนั่งหัวโต๊ะประชุมโครงสร้างที่เรียกว่า บกปภ.ช. หรือ กองบัญชาการป้องกันและบรรเทาสาธารณภัยแห่งชาติ ซึ่งเป็นกลไกตามมาตรา 6 ของกฎหมาย ที่กำหนดให้มี “คณะกรรมการป้องกันและบรรเทาสาธารณภัยแห่งชาติ” ซึ่งมีนายกรัฐนมตรีเป็นประธาน
กลไกนี้นายกฯตั้งและประชุมมาอย่างต่อเนื่องรอบหนึ่งแล้ว ช่วงที่มีสถานการณ์น้ำท่วมใหญ่ในกรุงเทพฯ และอีกหลายจังหวัด ซึ่งเป็นจังหวะเวลาคล้ายๆ กัน คือ ช่วงที่เกิดเหตุรุนแรง นายกฯอยู่ต่างประเทศ เมื่อกลับมา นายกฯก็ประชุม บกปภ.ช. ตามโครงสร้างนี้ และนั่งหัวโต๊ะสั่งการ
แต่ปัญหาก็คือ เป็นการสั่งการในภาพกว้าง เพราะเป็นการประชุมระดับนโยบาย ระดับประเทศ ทำให้ไม่เห็นแผนการแก้ไขปัญหาระดับพื้นที่ เช่น จังหวัด อำเภอ หรือเขต ซึ่งเคยถูกตั้งคำถามในช่วงอุทกภัยใหญ่ปลายเดือนกรกฎาคมมาครั้งหนึ่งแล้ว
เมื่อวาน “ข่าวข้นคนข่าว” เล่าให้คุณผู้ชมฟัง ถึงจุดเด่น หรือจุดแข็ง ของมาตรา 9 พระราชบัญญัติส่งเสริมและรักษาคุณภาพสิ่งแวดล้อมฯ ก็คือ
- - นายกฯมีอำนาจเต็มในการสั่งระงับ ยับยั้ง หรือบรรเทาความรุนแรงของภาวะมลพิษได้ทันที
- - มอบอำนาจให้ผู้ว่าราชการจังหวัด ใช้อำนาจแทนภายในเขตจังหวัดนั้นได้
- - ทำให้เกิดเอกภาพในการสั่งการ หรือ Single Command สามารถสั่งการข้ามกระทรวงและหน่วยงานอิสระได้ทันที โดยไม่ต้องรอขั้นตอนตามระบบราชการปกติ
- - สามารถออกคำสั่งจำกัดสิทธิหรือควบคุมกิจกรรมที่ก่อมลพิษได้เด็ดขาด และเฉพาะเจาะจงในด้านสิ่งแวดล้อม
- - สามารถเบิกจ่ายงบฉุกเฉิน การระดมเครื่องมือ เครื่องจักร และบุคลากรจากทุกภาคส่วนทำได้อย่างรวดเร็วเพื่อเข้าแก้ปัญหาเฉพาะหน้า
แต่ข้อเสีย หรือ จุดอ่อน ที่ฝ่ายการเมืองมักจะกังวล และไม่กล้าประกาศใช้มาตรการนี้ ก็คือ
- - ทำให้กิจกรรมทางเศรษฐกิจชะงักงันทันที กระทบต่อรายได้ของผู้ประกอบการและแรงงาน
- - หากคำสั่งที่ออกไปกระทบต่อสิทธิหรือสร้างความเสียหายแก่ภาคธุรกิจโดยไม่มีหลักฐานรองรับที่ชัดเจนพอ รัฐอาจเผชิญกับการฟ้องร้องเรียกค่าเสียหายในภายหลัง
- - การประกาศคำว่า "ภาวะฉุกเฉิน" ในระดับประเทศ หรือในเมืองเศรษฐกิจหลัก อาจส่งผลกระทบต่อความเชื่อมั่นของนักลงทุนและนักท่องเที่ยวต่างชาติ รวมถึงกระทบต่อบริษัทประกันภัยและการเดินทาง
ที่ผ่านมา มี “กูรูสิ่งแวดล้อม” เคยให้ข้อมูลกับ “ข่าวข้นคนข่าว” ว่า รัฐบาลอาจเลือกใช้กฎหมายอื่นแทน โดยเฉพาะ พระราชบัญญัติป้องกันและบรรเทาสาธารณภัยฯ เพราะมีความคุ้นเคยมากกว่า และนายกฯนั่งควบ รัฐมนตรีว่าการกระทรวงมหาดไทย เป็นแม่งานด้านบรรเทาสาธารณภัยโดยตรงอยู่แล้ว อาจทำให้ท่านนายกฯรู้สึกว่ามีอำนาจเต็มมือ และมีระเบียบการเบิกจ่ายงบประมาณ ตลอดจนขั้นตอนการปฏิบัติที่ชัดเจนและคุ้นเคยมากกว่า
สรุปง่ายๆ ก็คือ นายกฯเลือกจัดระดับปัญหาของสารพิษปนเปื้อนในแหล่งน้ำภาคเหนือ เป็น “สาธารณภัย” หรือ “ภัยพิบัติ” คล้ายๆ น้ำท่วม หรือฝนแล้ง หรือไฟป่า ซึ่งเป็นเรื่องที่เกิดขึ้นบ่อย และคุ้นชิน ไม่สร้างความตื่นตระหนก ทั้งในประเทศเอง และต่างประเทศ
เท่ากับรัฐบาลเลือกแนวทาง “ใช้กลไกมาตรฐานเพื่อจัดการภัยพิบัติและเยียวยา” แทนการใช้ “ยาแรงเพื่อหยุดต้นตอ มลพิษ”
ผลอีกด้านที่รัฐบาลเลือกแนวทางนี้ คือ การปลดล็อกงบทดรองราชการได้ทันที เพราะมีระเบียบรองรับว่าด้วยการช่วยเหลือผู้ประสบภัยพิบัติกรณีฉุกเฉิน แต่เรื่องสิ่งแวดล้อมยังไม่มีระเบียบปฏิบัติที่ชัดเจนในเรื่องนี้
นอกจากนั้น ยังทำให้ข้าราชการที่มีบทบาทในการจัดการปัญหาระดับพื้นที่ ซึ่งส่วนใหญ่เป็น “ฝ่ายปกครอง” ของมหาดไทย มีความมั่นใจในการทำงานมากกว่า เพราะมีคู่มือ แผนป้องกันและบรรเทาสาธารณภัยแห่งชาติ และระเบียบกระทรวงการคลังรองรับชัดเจน ไม่เสี่ยงกับการใช้อำนาจเกินขอบเขตแล้วถูกฟ้องภายหลัง
มุมมองต่อการเลือกแนวทางแก้ไขปัญหาของรัฐบาลนายกฯอนุทิน คือ "ตั้งรับและเยียวยา" มากกว่า "สั่งหยุดมลพิษโดยใช้ยาแรง” เพราะจะส่งผลกระทบเป็นลูกโซ่ทางเศรษฐกิจ จำเป็นต้องมีงบประมาณรองรับ และมีกลไกเยียวยาผู้ได้รับผลกระทบควบคู่ไปด้วย