ทีดีอาร์ไอแนะ3ทางเลือกมาตรการไฟฟ้าฟรีช่วยคนจน

ดร.วิชสิณี วิบุลผลประเสริฐ นักวิชาการสถาบันวิจัยเพื่อการพัฒนาประเทศไทย (ทีดีอาร์ไอ) กล่าวว่า ได้นำเสนอผลงานวิจัยโครงการประเมินนโยบายไฟฟ้าฟรีเพื่อผู้มีรายได้น้อยในงาน TSRI FORUM "ทางเลือกนโยบาย...เพื่อความเป็นธรรมด้านพลังงาน"ซึ่งสนับสนุนโดยสำนักงานคณะกรรมการส่งเสริมวิทยาศาสตร์วิจัยและนวัตกรรม (สกสว.) มีเป้าหมายศึกษานโยบายอุดหนุน "ไฟฟ้าฟรี"ในช่วงรัฐบาลปี 2556 2558ที่อุดหนุนไฟฟรีให้แก่ครัวเรือนที่ใช้ไฟไม่เกิน 90 หน่วยต่อเดือนในอดีตหรือ 50 หน่วย ต่อเดือนในปัจจุบัน เพื่อประเมินผลนโยบายใน 5 มิติ ได้แก่ 1.การเข้าถึงสิทธิไฟฟ้าฟรีเทียบพื้นที่ครัวเรือนรายได้น้อย2.การรั่วไหลของนโยบายไฟฟ้าฟรี 3. ความพอเพียงและความเหมาะสมของสิทธิ 4.การบิดเบือนพฤติกรรมของการบริโภคไฟฟ้า 5. ภาระเงินอุดหนุน และเสนอ 3ทางเลือกนโยบายในการปรับปรุงมาตรการ เพื่อสร้างความเป็นธรรมด้านพลังงาน


ทั้งนี้ เมื่อเทียบเคียงสัดส่วนผู้ที่ได้รับสิทธิไฟฟ้าฟรีกับครัวเรือนรายได้น้อยในแต่ละจังหวัดพบว่ามีความสัมพันธ์ในเชิงพื้นที่ค่อนข้างสูงคือร้อยละ 64ซึ่งหมายความว่าจังหวัดที่มีสัดส่วนครัวเรือนรายได้น้อยมากจะมีสัดส่วนผู้ได้รับสิทธิไฟฟ้าฟรีมากเช่นกันอย่างไรก็ตาม เนื่องจากนักวิจัยไม่สามารถเชื่อมข้อมูลผู้ได้รับสิทธิไฟฟ้าฟรีกับฐานข้อมูลทางเศรษฐกิจและสังคมได้จึงไม่ทราบว่าผู้ได้รับสิทธิไฟฟ้าฟรีนั้นส่วนใหญ่คือครัวเรือนรายได้น้อยจริงหรือไม่แต่ยังมีบางพื้นที่ที่ยังไม่มีไฟฟ้าใช้ จึงทำให้ไม่ได้ใช้สิทธิดังกล่าว 10,996ครัวเรือน ซึ่งอยู่ในพื้นที่ จ.แม่ฮ่องสอน จ.ตาก จ.นครนายก จ.น่าน และ จ.ลำพูนอีกทั้งครัวเรือนที่ไม่มีมิเตอร์ไฟฟ้าเป็นของตัวเองก็ไม่ได้รับสิทธิ ได้แก่กลุ่มผู้เช่าอยู่ และผู้อาศัยในเพิงพักพิงชั่วคราวซึ่งมีจำนวนเพิ่มมากขึ้นต่อเนื่อง ล่าสุด ปี พ.ศ. 2558 มีจำนวน 15,497 ครัวเรือน


สำหรับปริมาณไฟฟ้าที่ภาครัฐให้การอุดหนุนให้ใช้ฟรีในปี2558 อยู่ที่ไม่เกิน 50 หน่วยต่อเดือน พบว่ายังต่ำกว่าความต้องการไฟฟ้าพื้นฐานของครัวเรือนรายได้น้อยเนื่องจากการสำรวจสำนักงานนโยบายและแผนพลังงาน เมื่อปี 2559พบว่าความต้องการใช้ไฟของครัวเรือนที่มีสมาชิก 2.5 คน มีความจำเป็นใช้ไฟขั้นต่ำอยู่ที่60 หน่วยต่อเดือน ซึ่งสูงกว่าที่รัฐอุดหนุนและจำนวนสมาชิกในครัวเรือนผู้มีรายได้น้อยของประเทศไทยส่วนใหญ่มีจ่านวนสมาชิกโดยเฉลี่ย3.3 -3.5 คนต่อครัวเรือน และครัวเรือนรายได้น้อยเกือบ 25 % มีจ่านวนสมาชิกมากกว่า5 ดังนั้นการอุดหนุนจึงยังไม่เพียงพอและไม่เป็นธรรมสำหรับครัวเรือนที่มีขนาดใหญ่


อย่างไรก็ตาม ผลศึกษาปัญหาการรั่วไหลของนโยบายไฟฟ้าฟรีพบว่า ยังมีการรั่วไหลไปนอกกลุ่มเป้าหมายซึ่งพิจารณาจากครัวเรือนที่ใช้ฟ้าน้อยกว่า 50 หน่วยต่อเดือนแต่ไม่สม่ำเสมอสันนิษฐานว่าอาจเป็นบ้านหลังที่สอง ที่ไม่ควรได้รับสิทธิไฟฟ้าฟรี


"ในระหว่างปี 2555 25558พบว่า เงินอุดหนุนที่รั่วไหลในเขต กฟภ.ที่อุดหนุนให้กับการรั่วไหลที่อาจไปยังบ้านหลังที่สอง มีมูลค่าสูงถึง 830ล้านบาทต่อปี นอกจากนี้ผลกระทบจากนโยบายยังทำให้เกิดกรณีการเปลี่ยนแปลงพฤติกรรมลดการใช้ไฟฟ้าลง 1-2 หน่วยเพื่อได้รับสิทธิไฟฟ้าฟรีซึ่งเห็นได้จากข้อมูลการใช้ไฟของประเทศไทยในช่วงที่มีมาตรการไฟฟ้าฟรีกระจุกอยู่ที่ 50 หน่วยต่อเดือน เป็นจำนวนมาก ถึงแม้จะมีแง่ดีในแง่การลดใช้พลังงานแต่ก็ได้เพิ่มภาระในการอุดหนุนอย่างน้อย 18 23ล้านบาทต่อปีด้วยเช่นกัน" ดร.วิชสิณี กล่าว


สำหรับนโยบายไฟฟ้าฟรีใช้วิธีการอุดหนุนแบบไขว้นั้น ได้วิเคราะห์ว่าทำให้ทุนค่าไฟฟ้าเพิ่มขึ้นประมาณร้อยละ1 โดยภาระเกือบทั้งหมดตกอยู่กับผู้ใช้ไฟประเภทกิจการขนาดกลางและขนาดใหญ่โดยเฉพาะในอุตสาหกรรม การผลิตอาหาร โรงแรม ผลิตเครื่องจักร สิ่งทอ และเหล็กซึ่งถือเป็นภาระที่ไม่สูงมากนัก


อย่างไรก็ดี เพื่อปรับปรุงนโยบายสร้างความเป็นธรรมด้านพลังงานในอนาคตซึ่งปัญหาสำคัญ คือ สิทธิที่ยังรั่วไหลและเข้าไม่ถึงผู้มีรายได้น้อยจริง จึงควรดำเนิน3 นโยบายทางเลือก รวมถึงทางแก้ไขการอุดหนุนที่ยังไม่เหมาะสมเพียงพอ ทางเลือกแรกคือใช้กลไกระบุตัวผู้ได้รับสิทธิ ผ่านการลงทะเบียนสวัสดิการผู้มีรายได้น้อยปี 2560โดยกระทรวงการคลัง ทางเลือกที่สอง คือการระบุผู้มีรายได้น้อยจากข้อมูลที่มีอยู่แล้ว เช่นข้อมูลจากแผนที่ความยากจนของสำนักงานสถิติแห่งชาติเพื่อระบุพื้นที่ ควบคู่กับขอความร่วมมือจากเจ้าหน้าที่อาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้าน (อสม.)ในการระบุตัวคนรายได้น้อย ทางเลือกที่สาม คือการระบุผู้มีรายได้น้อยจากข้อมูลที่ขนาดใหญ่ (Big Data) เช่นข้อมูลจากภาพถ่ายทางอากาศ ข้อมูลเพื่อการบริหาร (administrative data) เช่นบิลค่าไฟฟ้า ค่าน้ำ การใช้โทรศัพท์มือถือ


"ทั้งสามทางเลือกเสนอใช้วิธีการอุดหนุนค่าไฟฟรีแบบเหมาจ่าย แทนการผูกสิทธิกับปริมาณใช้ไฟ ผ่านบัตร smartcard เพื่อแก้ปัญหาการมีพฤติกรรมใช้ไฟบิดเบือนและเสนอใช้งบประมาณอุดหนุนที่มาจากกองทุนประชารัฐเพื่อเศรษฐกิจฐานรากหรือจากงบประมาณประจำปี"