วัดคลองเตยใน จัดทำไม้ดัด ประดับพระเมรุมาศ

ความคืบหน้าการจัดทำภูมิสถาปัตยกรรมงานพระเมรุมาศ ในงานพระราชพิธีถวายพระเพลิงพระบรมศพพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช ในส่วนของการทำไม้ประดับ จะมีการใช้ไม้ดัดอย่างไทยโบราณและเขามอจากวัดคลองเตยใน มาประดับงานพระราชพิธี เพื่อใช้ตกแต่งพระที่นั่งทรงธรรม บริเวณบันได โคนเสาและระเบียง ซึ่งในส่วนของไม้ดัดกระบวนไทยจะใช้กระถางขนาดเล็ก กลาง และใหญ่ เช่นเดียวกับต้นไม้ ไม้ดอกไม้ วันนี้เราจะพาไปเริ่มกันที่ไม้ดัด จากวัดคลองเตยในที่เป็นสถานที่ที่จัดสร้าง มากว่า 30 ปีแล้ว
กิ่ง ก้าน หุ่น และช่อของไม้ที่มีลีลาเปลี่ยนทิศ จากซ้ายแล้วย้ายไปขวา หรือจากบนวกลงล่างแล้วย้อนกลับขึ้นบน ด้วยกลวิธีในการตัดแต่งลำต้น กิ่ง และหุ่นให้ออกท่าทาง รอคอยนานแรมปีใหต้นไม้คงรูปตามจินตนาการ นับว่าเป็นความเพียรแห่งการสร้างสรรค์ต้นไม้แห่งศิลปะ ตามหลักโบราณที่ถูกต้องมีทั้งหมด 9 แบบเริ่มกันที่ ไม้กระบวน หรือ ไม้ยอดแหลม นิยมทำเป็นไม้ขบวน 5 ช่อ 7 ช่อ 9 ช่อ เป็นไม้ที่มีหุ่นเวียนขึ้น ชูยอดชี้ฟ้าเข้าหาแนวศูนย์กลาง จะวนขวา หรือซ้ายก็ได้ โดยการดัดให้ทรงต่ำ จะมีส่วนต้นตรงหรือคดน้อยก็ได้ ถือเอาทรงงามเป็นสำคัญ ดัดกิ่งวกเวียนให้ได้ช่องไฟ ได้จังหวะ ให้กิ่งกระจายตามหุ่นรอบตัว ซึ่งไม่กำหนดกิ่งก้านว่าจะเป็นรูปร่างอย่างไร แต่งพุ่มให้เรียบร้อยเป็นพอ 
2. ไม้ฉาก โคนจะทอดหรือตรงก็ได้ แต่ลำต้นต้องตรงและจะต้องทำให้เป็นไม้ที่มีหุ่นแบน มีกิ่งในระนาบเดียวกัน โดยมากมักมีลำต้นตรงขึ้นมา ความสำคัญอยู่ที่การดัดให้ได้ฉากกับลำต้น ยิ่งได้ฉาก 90 องศาทั้งหมดยิ่งดี หากดัดกิ่งให้ตั้งฉากอีกก็จะได้ไม้ฉากที่สมบูรณ์ ไม้ดัดแบบไม้ฉากจัดว่าเป็นไม้ที่งามที่ดัดได้ยากมาก จึงมีผู้ดัดไว้ไม่มากนัก
3. ไม้หกเหียน กล่าวตามชื่อ หก คือ กลับลง และเหียน คือ วกกลับขึ้น จึงหมายถึงไม้ที่มีหุ่นเวียนลงแล้วกลับเหียนเวียนขึ้นเหนือหุ่นเดิม ชูช่อยอดชี้ฟ้า กิ่งกระจายรอบตัว ตามตำราแม่แบบได้กำหนดให้ทำกิ่งและช่อไว้ 11 ช่อ จึงจะงามได้สัดส่วน  
4. ไม้เขน เป็นไม้ดัดที่นิยมดัดทำกิ่งและช่อพุ่มใบ 3 กิ่ง แต่ละกิ่งจะมีหลายช่อใบก็ได้ โดยไม่กระจายออกรอบตัว แต่ละกิ่งจะชี้ต่างทิศกัน นิยมให้กิ่งลงล่าง 1 กิ่ง ไปทางข้าง 1 กิ่ง และขึ้นบน 1 กิ่ง หรือในสามกิ่งนั้นจะเฉไฉไปอย่างใดก็ได้ให้ต่างทิศกัน 3 ทาง ที่เรียกกันว่า 3 ท่าสลึง ไม่ควรทำกิ่งให้หันเหไปในทิศทางเดียวกัน ไม้เขนจะต้องมี 3 กิ่ง แต่ในกิ่งหนึ่งจะแยก 2 ช่อก็ได้ ควรจำกัดกิ่งเพียง 3 กิ่งเท่านั้น ถ้ามากกว่า 3 กิ่งจะไม่เป็นไม้กางเขน 
5. ไม้ป่าข้อม อาจเป็นต้นตรง หรือคดงอ และหุ่นตรงตลอดยอด หรือเป็นต้นส่วนหนึ่ง หุ่นอีกส่วนหนึ่งเวียนวกไปพอที่จะทำกิ่งได้สะดวก เป็นไม้ที่มี 3 กิ่งใหญ่ แต่ละกิ่งมีกิ่งแยกอีก 3 กิ่ง แยกกระจายรอบต้นอย่างสม่ำเสมอ แต่ละกิ่งแยกอาจมีมากกว่าหนึ่งช่อ คือ มี 3 กิ่งและ 9 กิ่ง แยกเป็นสำคัญ พร้อมกับต้องจัดทำกิ่งและช่อใบให้เสมอกัน มีระยะช่องไฟที่ได้จังหวะและมีปริมณฑลของกิ่งดุจบาตรคว่ำ จึงจะมีความสวยงาม    6. ไม้ญี่ปุ่น ในตำรามิได้กำหนดการวางหุ่นหรือกิ่งไว้ตายตัว เพราะเป็นไม้ที่มีกิ่งมาก กระจายรอบตัว ลักษณะสำคัญ คือ มีโคนใหญ่ปลายเรียวคล้ายไม้แคระหรือบอนไซของญี่ปุ่น ทรงต้นจะตรงหรือเอนบ้างก็ได้ เทียบได้กับไม้ที่มีความสมบูรณ์ มีกิ่งมาก ไม่เรียบเท่าไม้ป่าข้อม ความมุ่งหมายสำคัญก็คือ ปลูกไม้ใหญ่ให้แกร็นลงในที่เล็ก และยิ่งมีอายุนานปีได้เพียงใด ยิ่งเป็นที่นิยมมากเพียงนั้น 
7. ไม้กำมมะลอ ไม้กำมะลอมีหุ่นเวียนลงนำช่อยอดชี้ลงดิน กิ่งกระจายตามหุ่นและต้นประกอบกัน คือดัดให้มีลักษณะสมชื่อคือ กำมะลอ ซึ่งแปลว่าไม่ใช่ของจริง การที่ปลายยอดหักกลับชี้ลงดิน ก็คือ การทำไม่เหมือนต้นไม้โดยปกตินั่นเอง หรืออีกทางหมายถึงไม้ดัดที่ดัดให้เหมือนรูปต้นไม้จีนและญี่ปุ่นที่เขียนบน เครื่องกำมะลอ จึงไม่กำหนดลงไปแน่นอนว่าให้ดัดเป็นรูปทรงอย่างไร เป็นแต่ว่าดัดให้ได้ท่วงทีดี ให้กิ่งได้จังหวะ ได้ช่องไฟและให้เรือนงามเท่านั้น 
8. ไม้ตลก เป็นไม้ที่มีหุ่นเหมือนกับหุ่นทั้ง 7 หุ่นที่กล่าวมาแล้ว มักดัดให้ดูตลกขบขันตามชื่อ เช่นมีส่วนต้นบวมโต ยิ่งโตเท่าใดยิ่งดี ออกตะปุ่มตะป่ำผิดแผกไปจากไม้อื่น หรืออาจมีส่วนโคนที่อวดรากอวบแบ่งบานเป็นก้อนเป็นที่สะดุดตา ต้องเว้นให้มีกิ่งน้อยจึงจะดูงาม เทียบได้กับไม้ที่อยู่ในที่กันดาร ถูกเหยียบย่ำหรือถูกแทะเล็มบ่อยๆโดยฝูงสัตว์ หรือด้วยภัยธรรมชาติใดๆที่ทำให้เกิดลักษณะพิเศษ 
9. ไม้เอนชาย เป็นไม้ที่มีส่วนหุ่นหรือส่วนยอดเบี่ยงออกจากแนวศูนย์กลางอย่างชัดเจน โดยเป็นได้ทั้งต้นเอนและหุ่นเอน ไม้ดัดเทียบได้กับไม้ที่ถูกทำให้โค่นล้มจากน้ำกัดเซาะดินในด้านใดด้านหนึ่ง แล้วดินด้านนั้นพังทลายหรือถูกพายุพัดล้มแล้วไม่ตาย กลับเจริญต่อไปได้ เรียกว่าเป็นไม้เอนต้น อีกกรณีหนึ่ง เป็นไม้ที่เจริญเติบโตขึ้นมาตามปรกติแล้วถูกเบียดบังในภายหลัง ลักษณะที่สองนี้เรียกว่า ไม้เอนหุ่น การให้รายละเอียดของกิ่งนั้น ไม้เอนต้นเราสามารถให้รายละเอียดของกิ่งและจำนวนของกิ่งได้ตามใจชอบ เพียงให้มีลีลาและจังหวะที่ลงตัวเท่านั้น หลังจากนี้ทางกรมศิลปากรก็จะเข้ามาประเมินและกำหนดไม้ดัดที่จะนำไปประดับพระเมรุมาศ ซึ่งในขณะนี้ทางวัดคลองเตยในก็อยู่ระหว่างการเตรียมการ และเตรียมวัตถุดิบ ที่จะจัดสร้างและส่งมอบ