เป็นที่ทราบกันดีว่าสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมชนิดนี้มีลักษณะรูปร่างคล้ายสัตว์หลายชนิดผสมกัน ทั้งรูปร่างเหมือนแรด มีจมูกเป็นงวงยาวเหมือนช้างสามารถยืดหดม้วนและหมุนได้รอบทิศทาง ใช้ในการปลิดหักกิ่งไม้และใบไม้ใส่ปาก นอกจากนี้ยังใช้งวงพ่นน้ําได้ หูและตาเหมือนหมูหางสั้นเหมือนหมี สีขนบนลําตัวที่ตัดกันระหว่างสีขาวที่ท้องและสีดําที่ส่วนหัวและท้ายลําตัว ทําให้สมเสร็จกลมกลืนไปกับสภาพแวดล้อม และทำให้ศัตรูโดยธรรมชาติอย่างเสือโคร่งสังเกตเห็นได้ยาก อีกทั้งยังมีประสาทหูและประสาทจมูกที่ดีเยี่ยมทดแทนข้อด้อยเรื่องสายตา และยังดำน้ำเก่งอีกด้วย
ด้วยพฤติกรรมและการอำพรางตัวทำให้ในอดีตนั้นสมเสร็จถือเป็นสัตว์ป่าปริศนาที่พบเห็นตัวได้ยากยิ่งทั้งจากพรานหรือกระทั่งฝ่ายอนุรักษ์ก็ตาม "นายแพทย์บุญส่ง เลขะกุล" ยังเคยให้ความเห็นว่า "สมเสร็จเป็นสัตว์ที่นักล่าสัตว์รู้จักน้อยมาก มีผู้พยายามศึกษาชีวิตของมันตามธรรมชาติในป่าอยู่บ้าง แต่ไม่สำเร็จ หรือไม่ได้รายละเอียดมากนัก เพราะประสาทสัมผัสระวังภัยเก่ง ไม่ยอมให้คนเข้าใกล้"
อย่างไรก็ตาม แม้จะมีความสามารถในการหลบหนีที่เก่ง แต่ด้วยสถานะภาพของถิ่นที่อยู่อาศัยที่ลดน้อยลงไปมาก รวมทั้งกิจกรรมรบกวนจากมนุษย์ที่ส่งผลกระทบพวกเขา เช่น การล่าเพื่อไปเป็นสัตว์โชว์ในสวนสัตว์ การตายจากกับดักที่ไว้ใช้ดักสัตว์ชนิดอื่นในป่า (ส่วนการล่าเพื่อใช้สำหรับการบริโภคไม่เป็นที่นิยมมากนัก) และยังมีอัตราการสืบพันธุ์ต่ำ (ออกลูกครั้งละ 1 ตัว) ทำให้สมเสร็จถูกจัดอยู่ในกลุ่มของสัตว์ป่าที่มีความเสี่ยงต่อการสูญพันธุ์ (Vulnerable) ใน IUCN Red List of Threatened Species (2014) และถูกจัดเป็นสัตว์ป่าสงวนของประเทศไทย