"กาฬสินธุ์ เมืองแห่งโปงลาง" พลิกโฉมเมืองรองด้วย "ทุนวัฒนธรรม" สร้างมูลค่าเศรษฐกิจไทย

5 กรกฎาคม 2569 หากเอ่ยถึงจังหวัดกาฬสินธุ์ ภาพจำอันเด่นชัดในฐานะเอกลักษณ์ประจำจังหวัดคงหนีไม่พ้นเสียงกังวานใสของ “โปงลาง” เครื่องดนตรีพื้นบ้านภาคอีสาน ซึ่งไม่เพียงแต่เป็นเครื่องประกอบจังหวะทำนองอันสนุกสนานเท่านั้น

แต่ในปัจจุบัน โปงลางกำลังถูกยกระดับให้เป็น “ทุนทางวัฒนธรรม” ชิ้นสำคัญในการขับเคลื่อนเศรษฐกิจสร้างสรรค์เพื่อพัฒนาเมืองรองอย่างยั่งยืน

 

 

จะพาย้อนรอยเส้นทางสายดนตรีและพลิกปูมงานวิจัยขับเคลื่อนพื้นที่ ภายใต้แนวคิด “ทุนวัฒนธรรม สร้างชาติ” และ "ทุนทางวัฒนธรรมชุมชน = ทุนชาติ"

 

ประวัติศาสตร์ของโปงลางผูกพันกับวิถีชีวิตชาวอีสานมาอย่างยาวนาน โดยมีจุดเริ่มต้นมาจาก “เกราะลอ” ซึ่งเป็นเครื่องประกอบจังหวะในวงดนตรีพื้นเมือง และในอดีตมักใช้ตีบอกสัญญาณในชุมชน

จุดเปลี่ยนสำคัญเกิดขึ้นเมื่อ นายเปลื้อง ฉายรัศมี ศิลปินแห่งชาติสาขาศิลปการแสดง ซึ่งเป็นชาวกาฬสินธุ์ ได้นำภูมิปัญญาดั้งเดิมมาคิดค้นและพัฒนารูปแบบของเกราะลอ จนกลายมาเป็น “โปงลาง” ที่มีมาตรฐานและมีท่วงทำนองที่สมบูรณ์ในปัจจุบัน

    
คุณลักษณะเด่นของโปงลาง มีดังนี้ โครงสร้าง มีลักษณะคล้ายระนาด ทำด้วยท่อนไม้ร้อยต่อกันจำนวน 13 ท่อน โดยแต่ละท่อนจะมีความยาวลดหลั่นกันตามลำดับของเสียง

 

 

 

 

 

 

 

 

วัตถุดิบ นิยมใช้ “ไม้มะหาด” เนื่องจากเป็นไม้ที่ให้เสียงกังวานและมีความคงทนสูง

ภูมิปัญญาชาวบ้าน ชาวบ้านพบเคล็ดลับว่า หากนำต้นมะหาดที่ “ยืนต้นตาย” มาทำโปงลาง จะยิ่งให้เสียงที่ไพเราะและกังวานเป็นพิเศษ ซึ่งสะท้อนถึงความเข้าใจในธรรมชาติอย่างลึกซึ้ง

    
เมื่อนำโปงลางมาบรรเลงร่วมกับเครื่องดนตรีพื้นบ้านอีสานชนิดอื่น ๆ เช่น แคน พิณ และกลอง ผนวกเข้ากับการฟ้อนรำที่อ่อนช้อยทว่าสนุกสนาน จึงเกิดเป็น “รำโปงลาง” ศิลปะการแสดงที่เป็นเอกลักษณ์ และสะท้อนภาพวิถีชีวิต ความคิดสร้างสรรค์ รวมถึงการจัดสรรทรัพยากรธรรมชาติของชาวอีสานออกมาได้อย่างทรงคุณค่า

     

จากทุนทางวัฒนธรรมในอดีต ปัจจุบันได้ถูกนำมาต่อยอดผ่านงานวิจัยเชิงพื้นที่ โดยสอดคล้องกับรายงานวิจัยโครงการ "การพัฒนาเมืองแห่งทุนทางวัฒนธรรมที่ยั่งยืน และเครือข่ายย่านวัฒนธรรมชุมชน ระยะที่ 2"

   
นอกจากนี้ ยังมีโครงการวิจัยสำคัญเรื่อง "การบริหารจัดการสื่อวัฒนธรรมชุมชนเพื่อยกระดับเมืองรองสู่เมืองเศรษฐกิจสร้างสรรค์" ดำเนินงานโดยมูลนิธิสื่อสานพลังชุมชน ซึ่งอยู่ภายใต้แผนงานเป้าหมายสำคัญในการ “ยกระดับเมืองรองสู่เมืองเศรษฐกิจวัฒนธรรม”

    
โครงการดังกล่าวได้รับการสนับสนุนจากหน่วยงานภาครัฐและเครือข่ายวิจัยระดับประเทศ ได้แก่ กองทุนส่งเสริมวิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (กองทุน ววน.) สำนักงานเร่งรัดการวิจัยและนวัตกรรมเพื่อเพิ่มความสามารถการแข่งขันและการพัฒนาพื้นที่ (องค์การมหาชน) (รวพ.) หน่วยบริหารจัดการทุนด้านการพัฒนาพื้นที่ (บพท.) ภายใต้สังกัดกระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (อว.)

   
กรณีศึกษาของ “โปงลาง กาฬสินธุ์” เป็นตัวอย่างที่ชี้ให้เห็นว่า ทุนทางวัฒนธรรมชุมชนไม่ได้เป็นเพียงเรื่องของอดีตหรือความบันเทิงเท่านั้น แต่เมื่อนำมาผสานเข้ากับกระบวนการวิจัยและการบริหารจัดการอย่างเป็นระบบ จะสามารถแปรเปลี่ยนเป็น “ทุนชาติ” ที่สร้างมูลค่าทางเศรษฐกิจ สร้างอาชีพ และดึงดูดการท่องเที่ยว ซึ่งเป็นโจทย์สำคัญในการลดความเหลื่อมล้ำและกระจายรายได้สู่เมืองรองตามนโยบายเศรษฐกิจสร้างสรรค์ของประเทศต่อไป

 

 

ภาพและข้อมูลจาก "กาฬสินธุ์"