ย้อนรอยวิกฤต ‘น้ำมันแพง’ ปี 22 จุดเปลี่ยนประวัติศาสตร์พลังงานไทย

11 มีนาคม 2569 สถานการณ์น้ำมันแพงในปัจจุบันอาจทำให้หลายคนนึกถึงอดีตที่เคยเกิดขึ้นเมื่อเกือบ 50 ปีก่อน ซึ่งถือเป็น "หน้าประวัติศาสตร์ที่เข้มข้นที่สุด" ทั้งในมิติเศรษฐกิจและการเมืองไทย เมื่อวิกฤตโลกบีบให้ไทยต้องยกเครื่องระบบพลังงานใหม่ทั้งหมด และเป็นจุดเริ่มต้นของความมั่นคงทางพลังงานในปัจจุบัน

เรื่องราวในยุค "น้ำมันแพง" ช่วงปี พ.ศ. 2522–2523 เป็นหน้าประวัติศาสตร์เศรษฐกิจและการเมืองไทยที่เข้มข้นมาก เป็นจุดเปลี่ยนที่ทำให้ประเทศไทยต้องยกเครื่องระบบพลังงานใหม่ทั้งหมด 

1. สาเหตุของวิกฤต: "วิกฤตการณ์น้ำมันครั้งที่ 2"
วิกฤตน้ำมันในสมัย พล.อ.เกรียงศักดิ์ ชมะนันทน์ ไม่ได้เกิดจากปัจจัยภายในเพียงอย่างเดียว แต่เกิดจากเหตุการณ์ระดับโลกที่เรียกว่า The 1979 Oil Crisis 

•  ปฏิวัติอิหร่าน: เกิดการโค่นล้มระบอบพระเจ้าชาห์ ทำให้น้ำมันดิบจากอิหร่านหายไปจากตลาดโลก
•  ราคากระโดด: ราคาน้ำมันโลกพุ่งสูงขึ้นกว่าเท่าตัวในเวลาอันสั้น ส่งผลกระทบต่อต้นทุนการผลิตและค่าครองชีพทั่วโลก รวมถึงไทยที่ต้องนำเข้าน้ำมันเกือบ 100% ในขณะนั้น

2. มาตรการแก้ปัญหา: ประหยัดจนต้อง "ดับไฟ"
เมื่อราคาน้ำมันสูงขึ้นจนรัฐบาลแบกรับภาระอุดหนุนไม่ไหว พล.อ.เกรียงศักดิ์ จึงต้องตัดสินใจประกาศมาตรการประหยัดพลังงานขั้นสูงสุดที่คนยุคนั้นจำได้แม่น

• การดับไฟ: มีการกำหนดเวลาเปิด-ปิดไฟถนน และในบางพื้นที่ต้อง ดับไฟฟ้าในช่วงหัวค่ำ (ประมาณ 18.00 - 21.00 น.) เพื่อลดการใช้เชื้อเพลิงในการผลิตกระแสไฟฟ้า
• จำกัดเวลาขายน้ำมัน: ปั๊มน้ำมันต้องปิดตามเวลาที่กำหนด (เช่น หลัง 22.00 น. ห้ามขาย)
• ปิดสถานบันเทิง: บาร์และไนท์คลับต้องปิดเร็วขึ้น เพื่อประหยัดไฟ
• เกร็ดวัฒนธรรม เพลง "น้ำมันแพง" ความเดือดร้อนนี้ถูกสะท้อนออกมาผ่านเพลงลูกทุ่งชื่อดัง "น้ำมันแพง" ของ สรวง สันติ ที่มีเนื้อร้องติดหูว่า "น้ำมันแพง แฟนก็ทิ้ง... คุยกับแฟนต้องดับไฟ..." 

3. จุดจบของรัฐบาลเกรียงศักดิ์

• สาเหตุหลักที่ทำให้ต้องลาออก  คือการตัดสินใจ "ปรับขึ้นราคาน้ำมันและก๊าซหุงต้ม" ในช่วงต้นปี 2523 
• การปรับราคาครั้งนั้น สร้างแรงต้านมหาศาลจากทั้งนิสิต นักศึกษา กรรมกร และนักการเมือง จนเกิดการชุมนุมประท้วงใหญ่ ท่านจึงตัดสินใจกล่าวประโยคประวัติศาสตร์ว่า "เมื่อผมไม่สามารถแก้ไขปัญหาได้ ผมก็ขอลาราชการ" เพื่อรักษาความสงบของบ้านเมือง

4. ยุคป๋าเปรม: การปฏิรูปและกำเนิด ปตท.
เมื่อ พล.อ.เปรม ติณสูลานนท์ ก้าวขึ้นมา (พ.ศ. 2523) ได้สานต่อการแก้ปัญหาอย่างเป็นระบบและยั่งยืนมากขึ้น

• การจัดตั้ง ปตท. จริงๆแล้ว การปิโตรเลียมแห่งประเทศไทย (ปตท.) ถูกจัดตั้งขึ้นในช่วงรอยต่อปี 2521 (สมัย พล.อ.เกรียงศักดิ์) โดยควบรวมองค์การก๊าซธรรมชาติและองค์การเชื้อเพลิงเข้าด้วยกัน แต่มา "แจ้งเกิด" และขยายตัวอย่างจริงจังในสมัยป๋าเปรม เพื่อสร้างความมั่นคงทางพลังงานให้ไทยไม่ต้องพึ่งพาบริษัทต่างชาติเพียงอย่างเดียว
• ยุคโชติช่วงชัชวาล เป็นยุคที่ไทยเริ่มขุดพบก๊าซธรรมชาติในอ่าวไทย ทำให้เราเริ่มพึ่งพาตัวเองได้มากขึ้น
• รณรงค์ "ไทยทำ ไทยใช้ ไทยเจริญ": สมัยป๋าเปรมมีการส่งเสริมให้ใช้สินค้าไทยอย่างหนักเพื่อลดการขาดดุลการค้า และมีการปรับโครงสร้างภาษีเพื่ออุ้มอุตสาหกรรมในประเทศ และคลี่คลายสู่เพลงดังอีกเพลง คือ เมดอินไทยแลนด์ และต่อเนื่องด้วย เวลคัมทูไทยแลนด์