บ้านนาสารโมเดล "ชุมชนล้อมรักษ์" พลิกชีวิตผู้ติดยาเสพติด คืนคนดีสู่สังคม

สำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) ร่วมกับมูลนิธิสถาบันวิจัยและพัฒนาการเรียนรู้ กระทรวงมหาดไทย และภาคีเครือข่าย ลงพื้นที่ ณ วัดพัฒนารมย์ (วัดปลายน้ำ) อำเภอบ้านนาสาร จังหวัดสุราษฎร์ธานี เพื่อติดตามความสำเร็จของโมเดล “ชุมชนล้อมรักษ์” หรือ Community-Based Treatment (CBTx) ซึ่งเป็นแนวคิดการเปลี่ยนผ่านวิถีชีวิตผู้ติดยาเสพติด โดยเน้นการดูแลและฟื้นฟูในชุมชนแทนการตีตรา

ทางด้าน นายอำเภอบ้านนาสาร เปิดเผยถึงเหตุผลที่มุ่งมั่นแก้ไขปัญหานี้ว่า เป็นเพราะความต้องการเห็นบ้านเกิดของตนเองปลอดภัย ขณะที่ผู้กำกับการสถานีตำรวจภูธรบ้านนาสาร ได้แสดงทัศนะเชิงบวกว่า ผู้ที่ผ่านกระบวนการนี้ไม่ใช่ผู้มีปัญหาที่ต้องควบคุม แต่คือ “ทรัพยากรของอำเภอ” ซึ่งเมื่อเกิดความไว้วางใจแล้ว คนกลุ่มนี้จะสามารถกลับมาเป็นกำลังสำคัญในการช่วยให้ข้อมูลและเบาะแสเพื่อจัดการกับต้นตอของยาเสพติดได้

 

กุญแจความสำเร็จขับเคลื่อนด้วย "5Cs" และ "สามหมอ ห้าขั้นตอน เจ็ดเสา"

การดำเนินงานของอำเภอบ้านนาสาร ได้นำกรอบ The 5Cs Framework ของ สสส. มาปรับใช้อย่างเป็นรูปธรรม ประกอบด้วย

• Capacity: การพัฒนาศักยภาพบุคลากร

• Continuity of Care: การดูแลที่ต่อเนื่องจากสถานพยาบาลสู่ชุมชน

• Community: การสร้างการมีส่วนร่วมของชุมชนและครอบครัว

• Coordination: การประสานงานระบบและภาคีเครือข่ายอย่างมีประสิทธิภาพ

• Communication: การสื่อสารเพื่อสร้างความเข้าใจและลดการตีตราผู้ป่วย

นอกจากนี้ ยังมีการขับเคลื่อนผ่านโครงสร้างทำงานที่เข้มแข็ง “สามหมอ ห้าขั้นตอน เจ็ดเสา” ดังนี้

• สามหมอ (ผู้ดูแล): หมอที่ 1 (อสม. ล้อมรักษ์และผู้นำชุมชน ค้นหาคัดกรอง) \(\rightarrow \) หมอที่ 2 (บุคลากร รพ.สต. ตรวจประเมินและส่งต่อ) \(\rightarrow \) หมอที่ 3 (แพทย์และพยาบาลโรงพยาบาลชุมชน บำบัดรักษา)

• ห้าขั้นตอน (กระบวนการ): เริ่มตั้งแต่การค้นหาเชิงรุก, คัดกรองประเมิน, บำบัดฟื้นฟูในชุมชน, บำบัดรักษาทางการแพทย์ ไปจนถึงการติดตามดูแลระยะยาวในชุมชน

• เจ็ดเสา (โครงสร้างค้ำยัน): ผสานพลังทั้งด้านภาวะผู้นำ, การเงิน, บุคลากร, เทคโนโลยีสารสนเทศ, เครื่องมือแพทย์, ระบบบริการ และพลังชุมชน เพื่อให้งานดำเนินไปได้อย่างต่อเนื่อง

"ผมเปลี่ยนแปลงแล้ว" สัญลักษณ์แห่งการเริ่มต้นใหม่

 

ในวันเปิดการอบรมปรับเปลี่ยนพฤติกรรม มีพิธีขลิบผมและตัดผมภายใต้สัญญะที่มีความหมายว่า “ผมเปลี่ยนแปลงแล้ว” โดยมีเจ้าอาวาสร่วมให้กำลังใจ สะท้อนให้เห็นว่าชุมชนพร้อมเปิดใจยอมรับและให้คุณค่า โดยกระบวนการดูแลจะไม่ได้จบลงหลังจากการอบรม แต่จะมีการติดตามดูแลอย่างใกล้ชิดและต่อเนื่องยาวนานถึง 12 เดือน เพื่อฟื้นฟูสมองส่วนคิดที่ต้องใช้เวลาอย่างน้อยหนึ่งปีในการฟื้นคืน และช่วยให้มั่นใจได้ว่าพวกเขาจะไม่กลับไปสู่วงจรเดิม

5 ข้อเสนอแนะเพื่อการขยายผลอย่างยั่งยืน

รองศาสตราจารย์ เภสัชกร ดร.วิทยา กุลสมบูรณ์ กรรมการ สสส. ได้ให้ข้อเสนอแนะในการดำเนินงานระยะต่อไปไว้ 5 ประเด็นสำคัญ ได้แก่

1. จัดระบบกลุ่มสนับสนุนทางสังคม: สร้างกลุ่มเพื่อนช่วยเพื่อนในชุมชนคอยดูแลด้านกำลังใจและการใช้ชีวิต

2. พัฒนาและขยายเครือข่ายต้นแบบ: ถ่ายทอดองค์ความรู้จากบ้านนาสารให้ชุมชนอื่นนำไปปรับใช้

3. เชื่อมต่อระบบดูแลไร้รอยต่อ: ประสานงานระหว่างชุมชน โรงพยาบาล และท้องถิ่นในช่วงเปลี่ยนผ่านกลับสู่ครอบครัว

4. สร้างโอกาสให้ผู้ผ่านการฟื้นฟู: ส่งเสริมอาชีพ เปิดพื้นที่ให้ผู้เคยติดยาผันตัวมาเป็นพี่เลี้ยงหรือเพื่อนช่วยเพื่อน

5. พัฒนาระบบเรียนรู้และประเมินผล: จัดเก็บข้อมูลอย่างเป็นระบบเพื่อใช้เป็นหลักฐานและข้อเสนอเชิงนโยบายระดับประเทศ

นับได้ว่า "ชุมชนล้อมรักษ์บ้านนาสาร" เป็นโมเดลต้นแบบที่เปลี่ยนจากความพยายามในการ "ไล่ตามแก้ปัญหา" มาเป็นการ "สร้างระบบนิเวศแห่งการเปลี่ยนแปลง" ที่คืนความเป็นมนุษย์และสร้างความปลอดภัยให้สังคมได้อย่างยั่งยืน